61. fulltrúaráðsfundur Sambands íslenskra sveitarfélaga

61. fulltrúaráðsfundur Sambands íslenskra sveitarfélaga

Aukinn hlutur kvenna í sveitarstjórnum

Una María Óskarsdóttir verkefnisstjóri nefndar um aukinn hlut kvenna í stjórnmálum

Formaður, fundarstjóri - góðir fulltrúaráðsmenn.

Ég vil byrja á því að þakka fyrir að fá að vera með ykkur hér í dag.

Ég mun hér segja frá störfum nefndar um aukinn hlut kvenna í stjórnmálum í grófum dráttum og ætla að byrja á að segja ykkur lítillega frá starfi nefndarinnar í upphafi og þeirri vinnu sem innt var af hendi fyrir síðustu alþingiskosningar. En framundan eru sveitarstjórnarkosningar og mun ég því í seinni hlutanum beina sjónum að starfi nefndarinnar vegna þeirra.

Alþingi Íslendinga samþykkti 2. júní 1998 þingsályktunartillögu um aðgerðir til að auka hlut kvenna í stjórnmálum.

(122. löggjafarþing 1997–98.

Tillaga til þingsályktunar

um aðgerðir til að auka hlut kvenna í stjórnmálum.

Flm.: Siv Friðleifsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Arnbjörg Sveinsdóttir, Rannveig Guðmundsdóttir, Kristín Halldórsdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir, Valgerður Sverrisdóttir, Árni M. Mathiesen, Guðmundur Árni Stefánsson, Ísólfur Gylfi Pálmason, Hjálmar Árnason, Ólafur Örn Haraldsson.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd með fulltrúum stjórnmálaflokka, skrifstofu jafnréttismála og Kvenréttindafélags Íslands til að skipuleggja þverpólitískar aðgerðir til að bæta hlut kvenna í stjórnmálum. Nefndin starfi a.m.k. í fimm ár, taki til starfa hið fyrsta og hafi heimild til að ráða sér verkefnisstjóra, sem starfi á skrifstofu jafnréttismála. Nefndin annist fræðslu, auglýsingaherferðir og útgáfu og hafi allt að 5 millj. kr. til ráðstöfunar í þessu skyni árið 1998 og síðan fjárveitingar samkvæmt fjárlögum.

G r e i n a r g e r ð .

Að undanförnu hefur umræða aukist um nauðsyn þess að auka hlut kvenna í stjórnmálum. Stjórnmálaflokkarnir hafa sýnt aukinn vilja til þess að bæta stöðu kvenna í stjórnmálum, sem sést m.a. í flokkssamþykktum þeirra. Hlutur kvenna í stjórnmálum hefur batnað á síðustu áratugum. Hins vegar er það áhyggjuefni að svo virðist sem nokkurrar stöðnunar gæti í þeirri þróun. Konum fjölgaði lítið í sveitarstjórnum á milli sveitarstjórnarkosninga árin 1990 og 1994, þær voru 22% sveitarstjórnarmanna en urðu 25%. Konur voru 24% alþingismanna árið 1991 en 25% árið 1995. Annars staðar á Norðurlöndunum er þátttaka kvenna í stjórnmálum mun meiri en hér, þar eru konur 30–40% þeirra sem sitja í sveitarstjórnum og á þjóðþingum.

Stjórnmálakonur annars staðar á Norðurlöndunum telja að þverpólitískar aðgerðir sem skipulagðar voru þar upp úr áttunda áratugnum til að benda á mikilvægi þátttöku kvenna í stjórnmálum hafi haft afgerandi áhrif á hve hlutur kvenna í stjórnmálum lagaðist á þessum árum. Aðgerðirnar hafa notið stuðnings hins opinbera og verið undir stjórn verkefnisstjóra sem ráðnir hafa verið. Í bókinni "Nú er kominn tími til" eftir Drude Dahlerup, sem gefin var út af Norrænu ráðherranefndinni, má sjá að markmið einnar slíkrar herferðar var:

1. Að fá fleiri konur í sveitar- og bæjarstjórnir og á fylkisþing.
2. Að skapa jákvæð viðhorf til kvenna í stjórnmálastörfum.
3. Að virkja kvennasamtök um allt land í umræðunni um hlut kvenna í sveitarstjórnum í byggðarlaginu.
4. Að vekja áhuga landsmálablaða og dagblaða á því að fjalla um konur í stjórnmálum, bæði heima í héraði og á þingi, og um baráttumál kvenna.
5. Að hafa samband við ríkisfjölmiðla og hvetja þá til að axla ábyrgð sína á opinberri um fjöllun um konur og baráttumál þeirra í þeim tilgangi að styrkja stöðu kvenna í stjórnmálum landsbyggðarinnar.
6. Að veita upplýsingar um stefnuskrár stjórnmálaflokkanna í jafnréttismálum.

Í bókinni koma einnig fram ýmis slagorð sem notuð hafa verið til kynningar á stöðu kvenna í stjórnmálum, svo sem "Fleiri konur í bæjarstjórnir", "Sveitarstjórn, samábyrgð karla og kvenna", "Kjósið konur", "Hleypið konunum að", "Konur á þing", "Karlar sem konur, kjósið hana", "Kjósið konur, betur sjá augu en auga", "Kjósið jafnréttið — greiddu frambjóðanda þínum atkvæði", "Aðgerð kvennakjör", "Við erum helmingurinn", "Greiddu konu atkvæðið þitt", "Burt með svörtu blettina" (þ.e. sveitarfélög þar sem engin kona er í sveitarstjórn en þau eru 32 hér á landi) og "Engin sveitarstjórn án kvenna". Á síðari árum hafa kosningaaðgerðirnar orðið beinskeyttari og markvissari. Markmiðið er ekki lengur "fleiri konur í stjórnmálin" heldur jöfn hlutdeild karla og kvenna í öllum opinberlega kjörnum stjórnum, nefndum og ráðum. Hér á Íslandi hefur verið hrundið af stað undir forustu Jafnréttisráðs verkefninu "Sterkari saman" sem hefur það að markmiði að vekja fyrir komandi sveitarstjórnarkosningar athygli á mikilvægi þess að auka hlut kvenna. Verkefnið hefur verið þverpólitískt og gengið ágætlega, en umfang þess takmarkast af fjárskorti. Verði þingsályktunartillaga þessi samþykkt skapast grundvöllur fyrir markvissu upplýsingastarfi um mikilvægi þess að konur starfi í stjórnmálum til jafns við karla.

Þingsályktunartillaga þessi er í sama anda og þingsályktunartillaga, sem ríkisstjórnin hefur lagt fram, um framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna, sbr. þskj. 649. Þar segir í grein 3.3.: "Skipuð verði nefnd sem falið verði að kanna hvernig megi auka virkni kvenna og þátttöku þeirra í almennu stjórnmálastarfi." )

Flutningsmenn tillögunnar voru sex konur og sex karlar úr öllum flokksöflum á Alþingi.

Félagsmálaráðherra skipaði síðan þverpólitíska nefnd sem tók til starfa í október 1998. Fyrsti formaður hennar var Siv Friðleifsdóttir.

Nefndin er nú þannig skipuð:

Formaður Hildur Helga Gísladóttir frá Framsóknarflokki, Arnbjörg Sveinsdóttir frá Sjálfstæðisflokki, Valgerður Bjarnadóttir frá Jafnréttisstofu, Hólmfríður Sveinsdóttir frá Samfylkingu Kristín Halldórsdóttir frá Vinstri hreyfingunni grænu framboði, Margrét Sverrisdóttir frá Frjálslynda flokknum og Ragnhildur Guðmundsdóttir frá Kvenréttindafélagi Íslands.

Samkvæmt þingsályktunartillögunni er nefndinni ætlað að skipuleggja þverpólitískar aðgerðir til að bæta hlut kvenna í stjórnmálum og annast fræðslu, auglýsingarherferðir og útgáfu í því skyni.

Markmið nefndarinnar eru að efla stjórnmálastarf kvenna og vinna gegn brottfalli. Framkvæmd nefndarinnar er hluti af áætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum.

Alþingi Íslendinga hefur þannig samþykkt að haldið sé úti verkefni sem ætlað er að fjölga konum í stjórnmálum.

Auglýsingaherferð

Fyrstu skref nefndarinnar voru að vinna að auknum hlut kvenna á Alþingi í kosningunum 1999. Ráðist var í auglýsingaherferð í dagblöðum og sjónvarpi sem hafði það markmið að fá umfjöllun og ná athygli ráðamanna stjórnmálaafla og almennings um uppröðun á framboðslista og vekja fólk til umhugsunar um að auka þyrfti hlut kvenna í stjórnmálum.

Í auglýsingaherferðinni tóku forystumenn stjórnmálasamtaka þátt í að sýna fram á að kynin eru að mörgu leyti ólík og geta ekki fullkomlega sett sig í spor hvors annars.

Sýndar glærur með forystumönnum stjórnmálaflokka

Í auglýsingunum kom m.a. fram að konur væru helmingur þjóðarinnar og að Alþingi Íslendinga hefði hingað til ekki náð að endurspegla það hlutfall. Með þennan boðskap að leiðarljósi var reynt að sýna fram á að mikilvægt væri að Alþingi íslensku þjóðarinnar endurspeglaði kynjahlutfall samfélagsins og að lýðræðið markaðist af því að konur til jafns við karla væru þátttakendur í stjórnmálum.

Nefndin lét einnig vinna myndband sem átti m.a. að sýna að nú væri komin tími til að rödd kvenna heyrðist.

Sýnt 30 sek. auglýsingamyndband

Haldnir voru samráðsfundir með fjölmörgum aðilum um allt land þar sem óskað var eftir samstarfi og samvinnu við verkefnið. Haldnir voru einnig fundir með ritstjórnum fjölmiðla til að leitast við að upplýsa fjölmiðlafólk um mikilvægi þess að fjallað sé í sem jöfnustu hlutfalli um karla og konur í stjórnmálum.

Þá vakti átakið einnig athygli út fyrir landssteinanna og gerði BBC 20 mínútna þátt.

Þá sýndu niðurstöður könnunar sem Gallup á Íslandi vann fyrir kosningarnar 1999 að yfir 80% þjóðarinnar vildi auka hlut kvenna í stjórnmálum.

Hlutur kvenna á Alþingi var 25% eftir kosningar árið 1995, en náði 35% eftir kosningar til Alþingis 1999 og staðan nú er 36,5%.

Ég held að það sé samdóma álit nefndarinnar að sú þverpólitíska samstaða, vilji innan flokkanna og mikil og góð umfjöllun fjölmiðla hafi átt stóran þátt í auknum hlut kvenna á Alþingi okkar Íslendinga. Ekki má heldur gleyma því að kvennapólitísk umræða hafði með tilkomu kvennalistans markað framfarasporin sem vísuðu veginn og konur risu upp og létu að sér kveða m.a. í stjórnmálum.

En ágætu fundarmenn, komum nú að undirbúningi þess að fjölga konum í sveitarstjórnum 2002 og hvers vegna það er mikilvægt.

Við sveitarstjórnarkosningarnar 1998 hækkaði hlutur kvenna úr 25% í 28,2% og í raun er skelfilegt að horfa á hvað hlutur kvenna í sveitarstjórnum hefur hækkað hægt.

Hlutfall kvenna í sveitarstjórnum á Íslandi 1950–1998

1950: 0,6%
1954: 0,4%
1958: 0,9%
1962: 1,0%
1966: 1,6%
1970: 2,4%
1974: 3,7%
1978: 6,1%
1982: 12,4%
1986: 19,2%
1990: 21,8%
1994: 24,7%
1998: 28,2%

Hægt er að reikna út að þegar því takmarki er náð að konur séu helmingur sveitarstjórnarmanna þá verði þorri fundarmanna hér inni komin hátt á níræðisaldur!

Í 15 sveitarfélögum er engin kona og 56 sveitarstjórnir hafa aðeins einni konu á að skipa sé miðað við úrslit síðustu sveitarstjórnakosningar 1998.

Fjöldi sveitarfélaga á Íslandi án kvenna í sveitarstjórn:

1982: 113
1986: 81
1990: 58
1994: 32
1998: 15
1990: 58

Hlutfall kvenna í sveitarstjórnum á Norðurlöndum

Ísland árið 1998: 28,2%
Svíþjóð árið 1998: 41,6%
Noregur árið 2000: 34,4%
Danmörk árið 1997: 27%
Finnland árið 2000: 34,4%

Auk námskeiða út um land réðst nefndin á síðasta ári í útgáfu bæklings sem Dr. Sigrún Stefánsdóttir skrifaði og nefndist Konur og fjölmiðlar. Bæklingurinn hefur tvo fleti. Annars vegar er um að ræða leiðbeinandi reglur fyrir konur í samskiptum við fjölmiðla og hins vegar leiðbeinandi reglur fyrir fjölmiðlafólk um hvernig heppilegast er að hneppa konur í viðtöl.

Markmið nefndarinnar með útgáfu á bæklingum Konur og fjölmiðlar var að:

Hvetja konur til að verða sýnilegri í fjölmiðlum og að hvetja fjölmiðlafólk til að gefa konum jafnt sem körlum sem jöfnust tækifæri í fjölmiðlum.

Við vitum að fjölmiðlar hafa mikil félagsleg mótunaráhrif, í fjölmiðlum birtast fyrirmyndirnar og því má segja að með því að fjölga umfjöllum um stjórnmálakonur í fjölmiðlum þá væri hægt að haft áhrif á fjölgun þeirra í raun.

Ágætu fundarmenn, eins og fram hefur komið er hlutfall kvenna í sveitarstjórnum aðeins 28,2% og hlutur kvenna í nefndum og ráðum er mun lægri. (Rétt er þó að vekja sérstaka athygli á hlut kvenna í nefndum Reykjavíkurborgar, en þar eru konur 45% aðafulltrúa og formennska í þeim nefndum skiptist jafnt á milli kynja. Konur eru í meirihluta í 8 sveitarfélögum af 124, það eru Kópavogur, Mosfellsbær, Broddaneshreppur, Bárdælahreppur, Kelduneshreppur, Austur-Hérað, Vestmannaeyjar og Gaulverjabæjarhreppur).

Einhver kann að spyrja - skiptir það einhverju máli?

Jú – það skiptir máli.

Það skiptir máli að konur til jafns við karla taki þátt í á móta samfélagið, sitt nánasta umhverfi. Það þarf enga fræðimenn til að segja okkur það að konur og karlar hafi oft og tíðum ekki sömu reynslu og ekki sama uppeldislega bakgrunn. Og við vitum að ákvarðanir sem við tökum eru byggðar á þeim hugmyndum sem við höfum um lífið og tilveruna og þær hugmyndir byggjast á bakgrunni okkar og þeirri menntun og reynslu sem við höfum fengið.

Það er m.a. þess vegna sem kynin þurfa að standa hlið við hlið og hjálpast að við að vinna farsællega að málefnum sveitarfélaga. Markmiðið er að ákvarðanir sem teknar eru séu teknar til hagsbóta fyrir heildina.

Til að fjölga konum í sveitarstjórnum þurfa konur auðvitað sjálfar að ákveða að vera með og bjóða sig fram, en við þurfum e.t.v. sérstaka hvatningu til þess og ástæðan er sú að konur hafa færri fyrirmyndir í stjórnmálum en karlar.

Það er nú einu sinni svo að við þurfum oft að sjá að einhver annar getur til þess að finna hjá okkur löngun til þess að gera sjálf. Og kenningar um hvernig maður lærir hlutina segja okkur einmitt að svona fari nám fram, þó að afrek séu e.t.v. genabundin þá er afrekshvöt líka lærð hegðun. Margar hæfar konur gætu því áætlað að sveitarstjórnarmál væru ekkert fyrir þær þar sem þær hafa færri fyrirmyndir.

Konum verður þar að auki ekki fjölgað í sveitarstjórnum nema kjörnefndir og uppstillinganefndir skipi konu í fyrsta eða annað sæti lista.

Ef við skoðum hvað athugað hefur verið um hvernig fólk aðhyllist skoðanir annarra þá hefur komið í ljós að það eru ákveðnar líkur til þess að við tileinkum okkur frekar skoðanir og viðhorf þess kyns sem við sjálf tilheyrum.

Konur eru helmingur þjóðarinnar og með því að fjölga konum í sveitarstjórnum verður jafnrétti og lýðræði aukið.

Það er því mikið kappsmál að stór og breið samstaða náist þannig að hlutur kvenna í sveitarstjórnum verði aukinn, enda er það réttlætismál.

Nefndin hefur nú hug á því að efna til auglýsingaherferðar og einnig funda vítt og breitt í tengslum við hana.

Haldnir hafa verið tveir fundir með fulltúrum flokka í samstarfi við jafnréttisnefndir tveggja sveitarfélaga þar sem fyrirsjáanlegt var að prófkjör og skoðanakönnun voru í aðsigi.

Nefndin er og með fleira á prjónunum, svo sem námseið eftir áramótin fyrir þær konur sem hafa e.t.v. í fyrsta sinn gefið kost á sér á lista nú eða þær sem hafa verið kjörnar í setu í sveitarstjórnum. Hér er ljóst að vinna þarf bæði innan flokksaflanna sem utan þeirra.

Þá hef ég viðrað þá hugmynd nefndarinnar við framkvæmdastjóra Sambandsins að Samband íslenskra sveitarfélaga komi að útgáfu bæklings um sveitarstjórnarstarf sem ætlað yrði til að hvetja konur til starfa á vettvangi sveitarfélaganna. Það er alveg ljóst að konur hafa færri fyrirmyndir í stjórnmálum og það er einn skýringin á því að konur eru ennþá mikill minnihluti í þessum hópi.

Ég vil einnig beina því til Sambandsins að það hlutist til um að laun og aðstaða sveitarstjórnarmanna verði tekin til endurskoðunar. Starf í sveitarstjórnum og í nefndum og ráðum er að mörgu leyti vanþakklátt starf. Því þarf að breyta - þessi störf eru nokkurs konar þegnskylduvinna þar sem fólk er að leggja mikla vinnu af höndum og stundum í mikilli sjálfboðavinnu. Ég vil beina því til Sambandsins og launanefndarinnar að búnar verði til leiðbeinandi reglur fyrir sveitarfélögin til að styðjast við til að hækka laun sveitarstjórnarmanna og bæta vinnuumhverfi þeirra. Að mínu mati er mikilvægt að Samband íslenskra sveitarfélaga taki af skarið í þessu máli og beini tilmælum þar að lútandi til sveitarfélaganna í landinu.

Ágætu fulltrúaráðsmenn, um leið og ég þakka fyrir að fá að vera með ykkur hér í dag, þá vil ég segja þetta:

Sá tími mun koma þegar sú hugsun og framkvæmd verður sjálfvirk að konum jafnt og körlum verður stillt upp í jöfnu hlutfalli á listum, í nefndum og allsstaðar annarsstaðar þar sem mikilvægt er að sjónarmið beggja kynja komist að. Sá tími er ekki ennþá komin og því er þörf sérstakra aðgerða, en þær aðgerðir bera ekki árangur nema vilji sé fyrir hendi innan stjórnmálaflokka, uppstillinganefnda, kjörnefnda og meðal fólks við val í prófkjörum. Síðast en ekki síst verða konur sjálfar að vilja vera með koma upp að hlið karla og taka þátt í að bæta samfélagið – í þágu jafnréttis og lýðræðis.