Ræður og greinar Páls Péturssonar
Ávarp Páls Péturssonar á málþingi Jafnréttisstofu
Fundarstjóri, ágætu fundarmenn"Það læra börn sem fyrir þeim er haft", er yfirskrift þessa málþings sem Jafnréttisstofa stendur fyrir um hið nýja fæðingar- og foreldraorlof.
Það er ástæða til þess að við veltum þeirri spurningu fyrir okkur hvort að við séum almennt nógu góðir foreldrar og hvernig fyrirmyndir við erum í hinu daglega lífi. Margur býr að fyrstu gerð og í dag er það því miður allt of algengt að börnin horfi á okkur í hinu harða lífsgæðakapphlaupi og telji það vera hið eðlilegasta mál. Í dagsins amstri erum við sérlega upptekinn, lítum á okkur sem ofurkonur og súpermenn, og gefum ekki mikið af okkur sem foreldrar.
Of mög börn eru látin eiga sig. Fá kviðfylli af pizzum, hamborgurum og kóki. Leik- og grunnskólum er svo ætlað að sjá um afganginn af uppeldinu. Þegar að barn verður til fyrir óþæginda eða aðlagast illa að samfélaginu er hinu opinbera ætlað að sjá um viðkomandi einstakling. Sama gildir raunar um gamalmennin.
Í þessu sambandi er ef til vill er rétt að minnast á fjölskylduna. Hvað merkir orðið fjölskylda? Samkvæmt Grágás, okkar fornu lögbók, merkir orðið; Hópur sem hefur skyldur innbyrðis gagnvart hvort öðru. Í Grágás var þessi forskrift gefin og voru þessi gildi í heiðri höfð um aldir. Ef við horfum á fjölskylduna í dag þá má segja að hin siðrænu gildi hafi haldist óbreytt í aldanna rás en þjóðfélagsgerðin hefur breyst. Gagnkvæm ábyrgð foreldra á velferð hvors annars og barna sinna er staðreynd en í dag er það staðreynd að konur gera þá sjálfsögðu kröfu að vera fullgildar á vinnumarkaðnum líkt og karlar. Þetta er sjálfsögð og eðlileg þróun, þó svo að langt sé enn í land að jafna kjör kynjanna á vinnumarkaði. Stjórnvöld eiga því að skapa fólki skilyrði til betra fjölskyldulífs og stuðla að jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði.
Við höfum markað stefnu um mótun opinberrar fjölskyldustefnu. Árið 1997 samþykkti Alþingi þingsályktun um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar. Þar kemur fram að almenn markmið stjórnvalda við framkvæmd fjölskyldustefnu sé meðal annars að stofnanir samfélagsins, ekki síst skólar og leikskólar, starfi í samvinnu við fjölskylduna og taki mið af ábyrgð foreldranna á börnum sínum. Jafnframt að fræðsla um stofnun heimilis verði aukin og unnið verði gegn upplausn fjölskyldna, m.a. með fjölskylduráðgjöf. Ekki síst sé mikilvægt að efla skilning á eðli fjölskyldunnar, hlutverki, myndun og upplausn.
Í kjölfar ályktunarinnar var stofnað sérstakt fjölskylduráð sem hefur það hlutverk að stuðla að eflingu og vernd fjölskyldunnar. Ráðið hefur hvatt til opinberrar umræðu um málefni fjölskyldunnar og verið stjórnvöldum til ráðgjafar í fjölskyldumálum. Í þeim tilgangi að fá heildaryfirsýn yfir viðfangsefni einstakra ráðuneyta og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga hefur farið fram mikil upplýsingaöflun. Þegar þeirri vinnu lýkur stendur til að hefjast handa að tillögugerð um framkvæmdaáætlun í málefnum fjölskyldunnar en undurbúningur er þegar hafinn.
Í ályktuninni frá Alþingi kemur meðal annars fram að velferð fjölskyldunnar byggist á jafnrétti karla og kvenna og sameiginlegri ábyrgð á verkaskiptingu innan hennar. Væri því nauðsynlegt að skapa skilyrði til þess að ná jafnvægi á milli fjölskyldulífs og atvinnu. Þetta markmið höfum við í félagsmálaráðuneytinu haft að leiðarljósi við gerð frumvarpa að nýjum lögum. Í jafnréttislögum er sérstakt ákvæði um samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Þar er atvinnurekendum gert skylt að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að gera báðum foreldrum kleift að samræma starfsskyldur sínar og skyldur gagnvart fjölskyldu. Slíkar ráðstafanir geta falið í sér aukinn sveigjanleika í skipulagningu á vinnu og vinnutíma þannig að hagsmunir allra séu hafðir að leiðarljósi. Sem dæmi má taka að erfitt er fyrir foreldra ungra barna að vera á fundum á þeim tíma sem sækja þarf börn á leikskóla. Þá geta stjórnendur hvatt foreldra til að skipta veikindadögum barns á milli sín ef þau eru bæði útivinnandi.
Mikilvægt er að vinnumarkaðurinn lagi sig að þeirri staðreynd að bæði mæður og feður hafi á ákveðnu tímabili í lífi sínu ríkum skyldum að gegna gagnvart börnum og fjölskyldulífi. Er það einkum í ljósi þess að atvinnuþátttaka kvenna hefur þróast á þann veg að sífellt fleiri konur taka við ábyrgðarmiklum stöðum sem gera miklar kröfur til konunnar sem starfsmanns. Ekki síst á þetta við að sú áhersla sem löngum hefur verið lögð á fyrirvinnuhlutverk karla skyggir oft á hlutverk þeirra og skyldur þeirra sem föður og uppalanda.
Áhrif samræmingar á starfi og einkalífi skilar sér jafnt til vinnuveitandans sem og starfsmannsins sjálfs. Erlendar rannsóknir hafa sýnt að starfsmenn sem vinna í starfsumhverfi þar sem þeir mæta skilningi á persónulegum högum sínum upplifa minna álag sem skilar sér í fleirum ánægjustundum bæði í vinnunni og með fjölskyldunni. Jafnframt hafa rannsóknir leitt í ljós að vinnuveitandinn fær að launum ánægðari starfsmann sem leggur harðar af sér og afkastar meiru. Þar með eru meiri líkur á að starfsmaðurinn haldi tryggð við fyrirtækið og að reynsla og þekking starfsmannsins haldist innan fyrirtækisins.
Lög um bann við uppsögnum vegna fjölskylduábyrgðar
Í þeim tilgangi að jafna rétt fjölskyldufólks og þeirra sem bera ekki fjölskylduábyrgð var samþykkt á Alþingi lög um bann við uppsögnum vegna fjölskylduábyrgðar starfsmanna, en það var eitt af markmiðum þingsályktunarinnar í upphafi. Lögin eru byggð á efnisákvæðum samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 156 um jafna möguleika og jafnrétti til handa körlum og konum í atvinnu: Starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Lögunum er ætlað að skapa grundvöll fyrir fullgildingu samþykktarinnar af hálfu Íslands. Samkvæmt lögum er atvinnurekanda óheimilt að segja starfsmanni upp vegna sjónarmiða er eingöngu varða fjölskylduábyrgð hans. Um er að ræða nýja reglu í íslenskum vinnurétti en áður þurftu atvinnurekendur ekki að gefa upp ástæður uppsagnar. Þrjú meginskilyrði þurfa að vera fyrir hendi svo ákvæði laganna verði beitt. Í fyrsta lagi verður að vera um að ræða skyldur gagnvart ósjálfráða börnum, maka eða nánum skyldmennum stafsmannsins sjálfs. Í öðru lagi þarf viðkomandi að búa á heimili starfsmannsins og að síðustu er þriðja skilyrðið að viðkomandi þarfnist umönunnar starfsmannsins sjálfs eða forsjár, svo sem vegna veikinda, fötlunar eða sambærilegra aðstæðna. Allir þessir þrír þættir þurfa að vera fyrir hendi til að starfsmaður teljist bera fjölskylduábyrgð gagnvart viðkomandi einstaklingi í skilningi laganna og byggist ákvæðið því á þröngri skilgreiningu hugtaksins.
Lögin sem slík tryggja ekki starfsmönnum greiðslur ef þeir þurfa að vera frá vinnu vegna fjölskylduábyrgðar. Um kaup og kjör gilda samningar á almennum vinnumarkaði og um laun í fjarveru frá starfi fer eftir kjarasamningum samtaka aðila vinnumarkaðarins.
Lög um fæðingar- og foreldraorlof
Einn af þeim þáttum sem stuðla að samspili fjölskyldu- og atvinnulífs er sá að konur og karlar eigi jafnan rétt til fæðingarorlofs, auk þess að eiga kost á sérstöku foreldraorlofi frá vinnu til að vera með börnum sínum. Við samningu nýrra laga um fæðingar- og foreldraorlof sem samþykkt voru vorið 2000 var þetta haft að markmiði. Þar með er komið á jafnri foreldraábyrgð sem leiðir til þess að barni er tryggð samvistir við bæði föður og móður. Síðast en ekki síst jafna lögin aðstöðu foreldra til atvinnuþátttöku sem, ef marka má erlendar rannsóknir, minnkar sálrænt álag á foreldra, bæði í starfi og í einkalífi. Eykur það jafnframt líkurnar á að fjölskyldan eigi ánægjulegar samverustundir saman. Berglind Ásgeirsdóttir, ráðuneytisstjóri, mun hér á eftir nánar gera grein fyrir innihaldi laganna.
Varðandi fæðingarorlofslögin vil ég þó segja að þegar að löggjöfin verður að fullu gengin í gildi þá verðum við Íslendingar fyrstir í heiminum til að veita foreldrum jafnan rétt til fæðingarorlofstöku. Með löggjöfinni náðum við einnig fram fullu jafnrétti á vinnumarkaði, sama hvort um er að ræða launafólk ríkis eða einkaaðila. Fæðingarorlofssjóður mun greiða 80% heildarlauna og skiptist orlofstakan þannig, þegar að lögin hafa að fullu öðlast gildi árið 2003, að 3 mánuðir eru ætlaðir föður, 3 mánuðir ætlaðir móður og svo verða það aðrir þrír mánuðir sem verða að fullu framseljanlegir milli foreldra. Hægt er að taka fæðingarorlofið innan 18 mánaða frá fæðingu barns. Í lögunum er sérstakt tillit tekið til námsmanna og bænda.
Það er komin nokkur reynsla á fæðingarorlofið, samkvæmt. yfirliti frá Tryggingastofnun Ríkisins þá voru það 540-750 mánaðarlegar umsóknir um fæðingarorlof á fyrstu 9 mánuðum þessa árs. Yfir 90% feðra nýttu sér sinn mánuð sem verður að teljast harla gott. Feður skipta orlofi sínu frekar heldur en konur. Einungis 12% feðra nota rétt af sameiginlegu 3 mánuðunum. Áhrif fæðingarorlofsins mun því samkvæmt þessu vonandi leiða til þess að hinn kynbundni launamunur minnki, þar sem karlmaðurinn hefur greinilega tekið á sig aukna fjölskylduábyrgð með tilkomu þessara laga.
Íslenskt þjóðfélag hefur skapað konum jafnt sem körlum tækifæri til menntunar og þegar kemur að atvinnuþátttöku hefur oft verið stofnað til fjölskyldu. Forsenda þess að bæði kynin fái notið jafnréttis er að af hálfu hins opinbera séu sköpuð þau ytri skilyrði að hvorki bein eða óbein mismunun skapi þar aðstöðumun milli kynjanna. Ég tel að fæðingar- og foreldraorlofslögin muni verða afar þýðingarmikið tæki í þessu skyni og að þau muni m.a. draga úr þeim tekjumun sem er milli karla og kvenna.
Ég vil svo að lokum þakka Jafnréttisstofu frumkvæði hennar að því að kynna foreldra og fæðingarorlofslögin um land allt og við hæfi að enda hér í Reykjavík.
Ráðstefnan er sett.