Ávarp félagsmálaráðherra á húsnæðisþingi Íbúðalánasjóðs

30.4.2002

Góðir ráðstefnugestir.

Það er vel til fundið að helga þetta húsnæðisþing umfjöllun um viðbótarlán. Nú hafa viðbótarlán verið veitt í á fjórða ár og góð reynsla komin á gagnsemi þeirra. Mjög hörð andstaða gegn öllum breytingum í húsnæðismálum kom fram á Alþingi þegar húsnæðislögin voru þar til meðferðar 1998. Gamla úrelta félagsíbúðakerfið var varið með kjafti og klóm og af dæmalausri harðfylgni. Þá var flutt lengsta ræða þingsögunnar, 10 klukkutímar og ekki vantaði hrakspár vegna hinnar nýju skipunar. Þegar við nú lítum yfir farinn veg þá sjáum við að félagsleg aðstoð við tekjulágar fjölskyldur hefur stóraukist og hefur aldrei verið meiri.

Þegar bankakerfið vill yfirtaka húsnæðismálalánamarkaðinn þá er rétt að hafa í huga hið geysi þýðingarmikla félagslega hlutverk Íbúðalánasjóðs.

Í fyrsta lagi lánar Íbúðalánasjóður um land allt og á sömu kjörum. Það gera bankarnir ekki.

Í öðru lagi er ríkisábyrgð á húsbréfum, það gerir þau traustari eign og lækkar þá vexti sem fjölskyldurnar þurfa að greiða. Rétt er að hafa í huga að þessi ábyrgð er áhættulaus fyrir ríkið og ekki reynir á hana.

Í þriðja lagi eru húsbréf nú fáanleg til 40 ára í stað einungis 25 ára áður. Það gerir árlega greiðslubyrði léttari.

Í fjórða lagi eru nú miklu betri úrræði vegna greiðsluerfiðleika og á það vafalaust þátt í nokkuð aukinni ásókn í greiðsluerfiðleikalán. Nú er unnt auk frystingar láns að lengja upphaflegan lánstíma um 15 ár, einnig lengist nú lánstími ef um frystingu er að ræða. Þetta léttir greiðslubyrði verulega.

Í fjórða lagi er svo hið félagslega lánakerfi sem kom í stað félagslegs íbúðakerfis. Það hefur mjög marga kosti umfram eldra kerfi. Þar sem íbúðakaupendur velja íbúðir sjálfir á markaði er dreifing þeirra meiri og minni hætta á lagskiptri byggð, það er að efnahagur ræður ekki búsetu í hverfum.

Sveitarfélögin hafa séð kosti viðbótarlánakerfisins og greitt fyrir tekjulágum fjölskyldum að kaupa eigið húsnæði. Alls hafa þannig um 5000 tekjulágar fjölskyldur komist í eigið húsnæði frá stofnun Íbúðalánasjóðs 1999. Til samanburðar lánaði Húsnæðisstofnun út á samtals 356 félagslegar eignaríbúðir, kaupleiguíbúðir og leiguíbúðir að meðaltali á ári á árunum 1981 – 1997. Samtals 3490 félagslegar eignaríbúðir og 2620 leigu- og kaupleiguíbúðir á 17 ára tímabili.

Eins og kunnugt er geta tekjulágir leitað til húsnæðisnefndar sveitarfélags síns og óskað eftir aðstoð við að kaupa húsnæði. Samþykki húsnæðisnefnd fer viðkomandi og velur sér íbúð á markaði, fær húsbréf fyrir 65% af kaupverði eða 70% ef um fyrstu íbúð er að ræða gegn veði í íbúðinni og síðan peningalán til viðbótar þannig að heildarlánsupphæð verður 90% af kaupverði. Sveitarfélagið kemur með mótframlag 5% af upphæð viðbótarlánsins og leggur í varasjóð því til tryggingar.
Handhafar viðbótarlána eiga rétt á samtímagreiddum vaxtabótum sem ganga upp í afborganir og vexti.

Þegar húsnæðislöggjöfin var afgreidd á Alþingi 1998 vannst ekki tími til að ganga frá framtíðarfyrirkomulagi leiguíbúðamála. Með lagabreytingu, sem nú er til lokameðferðar, er fjölskyldum í félagslegum eignaríbúðum frjálst að velja hvort þær láta sveitarfélög sín innleysa íbúðir sínar eða selja þær sjálfar á frjálsum markaði. Þetta er geysilegt hagræði fyrir fjölskyldur á þeim svæðum þar sem markaðsverð íbúða er hátt. Hér á höfuðborgarsvæðinu er gert ráð fyrir að hagnaður á meðalíbúð sé á þriðju milljón. Enginn réttur er tekinn af fólki sem heldur vill láta sveitarfélag sitt innleysa félagslega eignaríbúð.

Jafnframt er með þessari lagabreytingu komið til móts við þau sveitarfélög sem hafa orðið að innleysa félagslegar íbúðir og eru í erfiðleikum með rekstur þeirra.

Myndaður er sérstakur sjóður, Varasjóður húsnæðismála, úr tveimur sjóðum í eigu sveitarfélaganna, Varasjóði viðbótarlána og Tryggingasjóði vegna byggingagalla og ríkisframlagi næstu 5 ár. Þessi sjóður fær það hlutverk að aðstoða sveitarfélög sem vilja selja íbúðir og einnig að aðstoða sveitarfélög við rekstur leiguíbúða þar sem markaðsleiga stendur ekki undir rekstri íbúðanna. Með þessum aðgerðum er talið unnt að leysa þennan vanda á næstu 5 árum, en mörg sveitarfélög hafa strítt við verulegan vanda í þessu tilliti.

Þá hefur verið ákveðið að sveitarfélög sem hafa orðið að innleysa félagslegar eignaríbúðir megi láta upphafleg lán á lágum vöxtum standa út lánstímann og síðan eiga þau kost á láni á markaðsvöxtum þannig að heildarlánstími verði 50 ár.

Einnig hefur verið ákveðið að ríkið niðurgreiði vexti á lánum til 400 leiguíbúða á ári sem ætlaðar eru námsmönnum, öryrkjum, öldruðum og öðru fólki undir skilgreindum tekju- og eignamörkum, þar á meðal eru leiguíbúðir sveitarfélaga enda ber þeim lögum samkvæmt að skaffa þeim húsnæði sem ekki geta það af eigin rammleik.

Félagsmálaráðuneyti, í samstarfi við Íbúðalánasjóð, lífeyrissjóðina og sveitarfélög er að hrinda af stokkunum átaki til að fjölga leiguíbúðum á almennum markaði. Áformað er að byggja í þessu átaki, með niðurgreiddum vöxtum 150 íbúðir árlega næstu 4 ár eða 600 leiguíbúðir alls. Búseti mun byggja og reka 300 þessara leiguíbúða og önnur leigufélög hafa þegar sótt um flestöll þau lán sem í boði eru.

Ætla má að með þessum aðgerðum þróist hér heilbrigður leigumarkaður. Húsaleigubætur hafa verið hækkaðar, aukið tillit tekið til fjölskyldustærðar og þær gerðar skattfrjálsar. Það er umtalsverð kjarabót fyrir tekjulága leigjendur.

Varasjóður húsnæðismála yfirtekur hlutverk Varasjóðs viðbótarlána og Tryggingasjóðs vegna byggingagalla, en þeir eru báðir stöndugir, með á sjöunda hundrað milljónir og nær engin útgjöld hingað til.
Eitt viðbótarlán hefur fallið á varasjóðinn og sjö milljónir hafa verið greiddar úr Tryggingasjóði vegna byggingagalla.

Þá er ennfremur áformað að verja úr Íbúðalánasjóði 20 milljónum árlega næstu 5 ár gegn jafnháu framlagi viðkomandi sveitarfélags til að eyða íbúðum sem ekki borgar sig að endurbæta.

Samtals er áformað að verja í þessa heildarlausn 1100 milljónum og er það talið duga til að leysa vanda sveitarfélaganna og gera rekstur félagslegra leiguíbúða þeirra sjálfbæran með markaðsleigu á hverjum stað. Þetta miðast auðvitað við fyrirsjáanlega íbúðaþróun.

Næsta haust stefni ég að því að leggja fyrir Alþingi endurskoðuð lög um húsnæðissamvinufélög og þar með hafa húsnæðismálin verið að fullu endurskipulögð.