Ávarp félagsmálaráðherra við setningu málþings um launamun kynjanna
Góðir málþingsgestir.
Föðuramma mín hét Ingibjörg Sigurðardóttir. Hún var fædd og alin upp á bænum Hringveri í Hjaltadal.
Um tvítugt var hún vinnukona á Hofstöðum í Viðvíkursveit. Árskaup hennar var 60 krónur. Þá var árskaup vinnumanna 120 krónur eða vinnukona var hálfdrættingur á við vinnumann. Ég læt þess getið að amma var orðlögð dugnaðarkona og þessvegna varð mér þetta minnisstætt undrunarefni þegar hún sagði mér frá þessum launakjörum. Þessi vist stóð um aldamótin 1900 og í Skagafirði var reglan sú að kaup karla væri helmingi hærra.
Þó ástandið sé ekki gott ennþá þá hefur það skánað verulega. Þegar ég var í Menntaskóla ákváðum við nemendur að stúlkur á heimavistinni þyrftu ekki að greiða jafnhátt fæðisgjald og strákarnir. Rökin voru þau að stelpurnar borðuðu minna en strákarnir og hefðu auk þess lægra kaup.
Í íslenskum lögum hefur það staðið í 40 ár að konur skyldu hafa sömu laun og karlar. Þó hefur raunin ekki orðið sú ennþá og hér viðgengst launamunur sem ekki verður skýrður með öðru en kynferði.
Stjórnvöld vilja eyða þessum kynbundna launamun, það get ég fullvissað ykkur um. Tæki þau sem stjórnvöld hafa eru hinsvegar ekki einhlýt og sameiginlegt átak alls vinnumarkaðar þarf að koma til.
Þegar ég kom í félagsmálaráðuneytið setti ég nefnd undir forystu Sivjar Friðleifsdóttur til að finna aðferð til að gera kynhlutlaust starfsmat. Nefndin gerði "model" sem stofnanir og fyrirtæki geta notað ef þau svo vilja.
Árið 1996 var Ísland valið til rannsókna af sérfræðinganefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum.
Það var mér minnisstæð reynsla að mæta fyrir sérfræðinganefndinni. Niðurstaða nefndarinnar þá var Íslandi hagstæð. Þó fengum við ákúrur fyrir tvö atriði, réttleysi sveitakvenna og kynbundinn launamun.
Ég tel að Fæðingarorlofslögin sem að fullu koma til framkvæmda um næstu áramót séu stórt skref til að eyða kynbundnum launamun. Þau auka verulega rétt sveitakvenna og auðvelda fólki að samþætta fjölskyldulíf og atvinnuþátttöku. Því fer fjarri að atvinnurekandi geti litið á karl sem öruggari starfskraft en konu. Hann getur horfið úr vinnu tímabundið ekkert síður en konan vegna barneigna eða sjúkra barna.
Reynslan af fæðingar- og foreldraorlofinu er góð. Langflestir feður nýta sér rétt sinn eins og við vonuðumst til enda missa foreldrar lítils í tekjum og engu í starfstengdum réttindum.
Fæðingar- og foreldraorlofslögin hafa vakið geysilega mikla athygli erlendis enda er í þeim meiri jafnréttishugsun en þekkist í löggjöf annarra þjóða. Hvergi annarsstaðar hafa foreldrar jafnan rétt og sami réttur gildir á öllum vinnumarkaði.
Ísland var aftur tekið til rannsóknar hjá sérfræðinganefnd SÞ nú í janúar. Það er skemmst frá að segja að við fengum mikla viðurkenningu og bestu ummæli og fengum engar aðfinnslur ekki einusinni vegna launamála
Horfur eru hér batnandi. 61% þeirra sem afla sér háskólamenntunar eru konur og þær eru orðnar í meirihluta í öllum deildum nema verkfræði, hagfræði og tölvuvísindum. Þetta hlýtur að leiða til bættrar stöðu kvenna á vinnumarkaði.
Það er ýmislegt sem bendir til þess að jafnrétti kynja sé ekki aðeins réttlætismál heldur einnig arðsemisspurning.
Fyrir skömmu var kannað í Svíþjóð hvort arðsemi fyrirtækja væri tengd því hvernig þau taka á jafnrétti kynjanna. Þá kom í ljós að þau fyrirtæki sem unnu markvisst eftir jafnréttissinnaðri starfsmannastefnu voru arðsamari en þau sem frekar létu reka á reiðanum. Sérstaklega virðist skipta miklu máli að bæði kynin séu til staðar á öllum þrepum fyrirtækisins, þar sem blandaðir starfsmannahópar auka arðsemi fyrirtækja.
Slík niðurstaða ætti ekki að draga úr áhuga atvinnurekenda og stjórnenda fyrirtækja á að vinna gegn kynjamisrétti.
Það eru margir þættir sem spila inn í launamun kynjanna, með hliðsjón af því verðum við að vinna á mörgum sviðum í einu ef við viljum leysa vandann. Kynjaskiptur vinnumarkaður er einn veigamikill þáttur, bæði sú staðreynd að konur eru frekar en karlar í störfum þar sem laun eru lág og hitt að konur eru enn síður en karlar í æðstu stöðum fyrirtækja og stofnana.
Við höfum áhyggjur af kynbundnum launamun og berjumst gegn honum. Ástæða er líka til að hafa áhyggjur af hraðri þróun til búsetubundins launamunar. Samkvæmt kjararannsóknarnefnd er kynbundinn launamunur að minnka en búsetubundinn launamunur eykst hröðum skrefum og eru tekjur allra viðmiðunarhópa orðnar milli 10 – 20% hærri á höfuðborgarsvæðinu en á landsbyggðinni. Einn hópur er þó undanskilinn það eru sérfræðingar en þeir eru verulega tekjuhærri á landsbyggðinni. Kona á höfuðborgarsvæðinu nær allavega launum karls á landsbyggðinni.
Verkalýðshreyfingin hefur í seinni tíð gefið aukinn gaum að launamun kynjanna. Ég vil sérstaklega nefna V.R. sem hefur sýnt virðingarverða viðleitni og hlotið jafnréttisviðurkenningu.
Ég býð verkalýðshreyfinguna velkomna til samstarfs við stjórnvöld í þessu efni.
Hafa ber í huga að þokast hefur í rétta átt. Með því að halda málþing um launamun kynjanna leggjum við okkar af mörkum til þess að reyna að auka hraða þróunarinnar. Margt bendir líka til að breytingar geti orðið hraðari en verið hefur fram til þessa, að við af ýmsum ástæðum séum komin yfir hæðina og nú verði léttara undir fæti.
Með málþingi sem þessu gefst tækifæri til að örfa nauðsynlega umræðu um launamisrétti og þær leiðir sem hægt er að fara til þess að uppræta megi slíkt óréttlæti.