Ávarp félagsmálaráðherra á málþingi um réttindi barna

30.4.2002

Góðir málþingsgestir.

Að undanförnu er óhætt að segja að réttindi barna og velferð hafi að ýmsu leyti verið miklu betur tryggð með lögum en áður var.

Ég nefni lögin um fæðingar- og foreldraorlof sem að ýmsu leyti eru öðrum þjóðum til fyrirmyndar þegar þau eru að fullu komin til framkvæmda, en það verður um næstu áramót, þá veita þau móður og föður jafnan rétt og sami réttur gildir á öllum vinnumarkaði og meðal heimavinnandi og námsmanna.
Hvort foreldri um sig hefur óframseljanlega 3 mánuði í fæðingarorlof og 3 mánuði sem þau geta skipt að vild. Þau eru á launum hjá fæðingarorlofssjóði og fá 80% fyrri launa og tapa engu í starfstengdum réttindum. Námsmenn og heimavinnandi hljóta styrki sama tíma. Ef um sjúkleika móður er að ræða á meðgöngu eða vondar vinnuaðstæður þá getur verið um viðbótarorlof að ræða, svo og við dauðsfall annars foreldris.
Fæðingarorlofinu má skipta og einnig taka með hlutastarfi þannig að barn getur átt samvistir við foreldri hálfan daginn fyrstu 18 mánuði í lífi sínu og ætti það að vera barninu mjög mikilvægur undirbúningur undir lífshlaupið.

Nokkur reynsla er komin á þessi lög og ánægjulegt að geta upplýst ykkur um að mikill meiri hluti nýbakaðra feðra tóku mánuðinn sinn á árinu 2001 eða um 2963 karlar. Stór hluti karlanna nýttu sér rétt sinn þegar eftir fæðingu barnsins (2738) en rúmlega helmingur þeirra sem tóku fæðingarorlof nýttu sér þann sveigjanleika sem lögin hafa upp á að bjóða (52% / 1559). Einungis 129 karlar af þeim er sóttu um fæðingarorlof nýttu sér ekki réttindi sín til fulls en 437 tóku hluta af sameiginlega rétti foreldra til fæðingarorlofs. Þá nýttu 266 karlar rétt sinn til greiðslu fæðingarstyrks á árinu 2001.

Til samanburðar má geta þess að 3192 konur nýttu sér rétt sinn til fæðingarorlofs en 918 þeirra nýttu sér sveigjanleika í töku þess. Mikill meiri hluti kvennanna tók hluta af sameiginlega réttinum en 22 konur kusu að nýta sér ekki sjálfstæð réttindi sín að fullu. Þess ber þó að geta að þeir sem ekki hafa sótt um alla þá þrjá mánuði sem þeir eiga rétt á geta ef til vill gert það síðar þ.e. innan 18 mánaða frá fæðingu barns. Verður því að líta svo á að ekki sé um endanlegar tölur að ræða.

Frá síðustu áramótum hafa feður átt sjálfstæðan rétt til tveggja mánaða. Á fyrstu þremur mánuðum ársins hafa 707 karlar tekið sér fæðingarorlof á móti 792 konum. Allir karlarnir hafa hafið fæðingarorlof sitt við fæðingu barnsins eða mjög fljótlega á eftir. Erfitt er að meta hver reynslan verður af lengingu fæðingarorlofs feðra þar sem mjög skammt er liðið af árinu og meiri hluti karlanna hafa nýtt sér sveigjanleika laganna við töku fæðingarorlofs (466).

Það er trú mín að þessi lagasetning sé stórt skref til að samræma atvinnu og fjölskyldulíf og stuðli auk þess mjög að því að eyða kynbundnum launamun þar sem atvinnurekandi getur ekki síður átt von á að karlinn fari í fæðingarorlof en konan.

Foreldraorlofið sem við leiddum í lög heimilar hvoru foreldri um sig að taka allt að 13 vikna ólaunað orlof á fyrstu 8 árum í ævi barns til að sinna því eða misseri samtals á barn.
Ennfremur höfum við lögleitt að ekki má reka fólk úr starfi þó að það þurfi að sinna fjölskylduábyrgð sinni og vera heima yfir sjúkum eða t.d. að sinna börnum á starfsdögum kennara.

Í gær varð að lögum á Alþingi ný heildarlöggjöf um barnavernd. Þessi löggjöf hefur verið í smíðum allt frá 1997 að ég skipaði nefnd til að endurskoða í heild lög um vernd barna og ungmenna frá 1992.

Fjöldi nýmæla er í þessum lögum. Barnaverndarráð er lagt niður en komið á fót kærunefnd sem til má skjóta minniháttar úrskurðum barnaverndarnefnda. Stærri mál svo sem forsjársviptingamál fara beint til dómstóla.

Þá er leitast við að draga saman þær meginreglur sem hafa lengi verið viðurkenndar sem grundvallarreglur í barnaverndarstarfi og árétta að þær beri að leggja til grundvallar við beitingu og túlkun laganna.

Reynt er að stuðla að því að sveitarstjórnir setji sér skýr markmið í barnaverndarmálum með því að gera ráð fyrir að þær geri framkvæmdaáætlun á sviði barnaverndar innan sveitarfélagsins fyrir hvert kjörtímabil. Er með þessu leitast við að styrkja barnaverndarstarf í landinu og gera það markvissara og árangursríkara.

Ýmis fyrirmæli eiga að stuðla að því að stækka og efla barnaverndarumdæmi í landinu. Íbúafjöldi á bak við barnaverndarnefnd skal m.a. að jafnaði ekki vera minni en 1.500 og gert er ráð fyrir að félagsmálaráðherra verði fengnar tilteknar heimildir til að hlutast til um að barnaverndarnefndir sem fullnægja skilyrðum laganna verði sett á fót.
Leitast er við að gera ákvæði um upphaf barnaverndarmáls mun skýrari en í eldri lögum. Þá eru í lögunum ítarlegri reglur um meðferð mála fyrir barnaverndarnefndum en í eldri lögum en með því er reynt að fækka álitaefnum. Er m.a. tilteknum aðilum skylt að láta barnaverndarnefndum í té upplýsingar endurgjaldslaust.

Róttækar breytingar eru lagðar til á framsetningu ákvæða um ráðstafanir barnaverndarnefnda og flokkun ráðstafana.

Gert er ráð fyrir að barnaverndarnefndir geti haft afskipti af þunguðum konum og er að finna ákvæði um möguleg úrræði þeirra í slíkum tilvikum.

Úrskurðarvald í málum vegna sviptingar forsjár flyst frá barna-verndarnefndum til dómstóla.

Barnaverndarnefnd er gert kleift að gera kröfu um brottvikningu heimilismanns og nálgunarbann fyrir dómi, í samræmi við þá málsmeðferð sem gildir samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála um nálgunarbann.

Ákvæði X. og XI. kafla frumvarpsins um málsmeðferð fyrir dómi eru að öllu leyti nýmæli enda hefur ekki fyrr í íslenskum lögum verið sérstaklega gert ráð fyrir því að barnaverndarmál væru rekin fyrir dómi.

Gert er ráð fyrir að barn sem náð hefur 15 ára aldri sé aðili barnaverndarmáls en með því er reynt að stuðla að því að treysta réttarstöðu barna í barnaverndarmálum.

Fóstur er skilgreint með nokkuð öðrum hætti en gert hefur verið og í frumvarpinu er að finna ítarlegar og skýrar reglur um fóstur. Dregið er úr þeim mun sem gerður er á tímabundnu og varanlegu fóstri. Þá er gert ráð fyrir sérstökum fósturráðstöfunum fyrir börn sem eiga við verulega hegðunarerfiðleika að stríða vegna geðrænna eða tilfinningalegra vandamála. Verkaskipting milli Barnaverndarstofu og barnaverndarnefnda við ráðstöfun barna í fóstur er gerð skýrari svo og málsmeðferðarreglur í tengslum við fóstur.

Leitast er við að setja lagaramma um beitingu þvingunarráðstafana á heimilum og stofnunum sem rekin eru á grundvelli laganna.

Sérstaklega er tekið á þátttöku barna í fyrirsætu- og fegurðarkeppni.

Sérstakur kafli er um skiptingu kostnaðar af barnaverndarstarfi milli foreldra, sveitarfélags og ríkisins.

Um þessa lagasetningu tókst einstæð sátt á Alþingi. Meira að segja Vinstri grænir lögðust ekki gegn þessu stjórnarfrumvarpi heldur greiddu því atkvæði sitt en annars leggjast þeir alltaf gegn stjórnarfrumvörpum sem máli skipta eða sitja hjá. Lögin voru samþykkt samhljóða og með öllum greiddum atkvæðum.

Þá vil ég nefna að meðferðarúrræði hafa verið sett upp fyrir þau börn sem farið hafa út af sporinu. Nú eru starfrækt á vegum Barnaverndarstofu 85 vistunarúrræði og hefur þeim fjölgað um helming frá 1995. Til stendur að bæta við plássum á Stuðlum.

Sæmilegur friður hefur tekist um starfrækslu Barnahúss en framtíð þess var óviss um tíma. Ég tel Barnahúsið mikilvægt úrræði sem við megum ekki missa.

Ég hef hér drepið á nokkur atriði sem við í félagsmálaráðuneytinu höfum hrint í framkvæmd að undanförnu í þágu barna, sem vissulega eru dýrmætasta eign þjóðarinnar.

Málþingið er sett.