Ávarp á hátíðarsamkomu í Háskólanum 1. desember 2001
Fullvalda og fordómalaus
Fyrir 83 árum öðlaðist íslenska þjóðin stjórnarfarslegt fullveldi. Þessa merka atburðar minnumst við 1. desember ár hvert. Stúdentar áttu mikinn þátt í því að vekja þjóðina til frelsisbaráttu og vel fer á því að þeir minni okkur á mikilvægi fullveldisins. Eðlilegt er að velta því fyrir sér á þessum degi hvernig okkur hefur tekist að nýta okkur það frelsi og þau réttindi sem við fengum 1918. Ég hika ekki við að staðhæfa að þá var stigið mikið gæfuspor. Íslendingar hafa sýnt að þeir geta ráðið málum sínum sjálfir.
Lýðveldisstofnunin 1944 var eðlilegt framhald af þeim samningi sem við gerðum við Dani 1918. Hér hefur okkur tekist að byggja upp velferðarsamfélag þar sem lífsgæði eru með því besta meðal þjóða heims, menntun og heilbrigðisþjónusta er í fremstu röð, efnahagur rúmur og við lifum í góðri sátt við aðrar þjóðir.
Við eigum gott land og gjöfult haf og björt framtíð blasir við okkur svo framarlega sem við kunnum fótum okkar forráð.
Hvernig hefur hinni gæfusömu íslensku þjóð gengið að rækta með sér umburðarlyndi og kærleiksríkt hugarfar?
Ég svara þeirri spurningu þannig að á ýmsum sviðum hefur okkur tekist það bærilega. Ég hygg að fordómar séu hér að ýmsu leyti minni en í þeim nágrannalöndum þar sem ég þekki til. Þó er ýmislegt sem betur má fara og á sumum sviðum þurfum við að vera vel á verði.
Jafnrétti kynjanna er hér betur tryggt með lögum en víðast annarsstaðar. Þó er hér ennþá við lýði launamunur meðal kvenna og karla sem ekki verður skýrður með öðrum hætti en að hann sé kynbundinn.
Lögin um fæðingar- og foreldraorlof eru raunhæf viðbrögð til að ná fram launalegu jafnrétti kynjanna þar sem báðir foreldrar hafa jafnan óframseljanlegan rétt til töku fæðingarorlofs þegar lögin eru að fullu komin til framkvæmda.
Með lögunum er markvisst unnið að því að jafna ábyrgð beggja foreldra á heimilishaldi og umönnun og uppeldi barna sinna. Þessi lagasetning hefur vakið mikla athygli meðal annarra þjóða.
Hvað varðar samskipti okkar við fólk af öðru þjóðerni sem sækir okkur heim eða sest hér að þá er yfirleitt tekið vel á móti því.
Undanfarin sex ár höfum við tekið á móti hópum flóttamanna frá ríkjum fyrrum Júgóslavíu. Samið hefur verið við einstök sveitarfélög vítt um land að veita flóttamannahópunum viðtöku fyrstu ár dvalar þeirra á Íslandi. Undantekningarlaust hefur verið tekið mjög vel á móti þeim af heimamönnum. Allir hafa fengið stuðningsfjölskyldur sem hafa af mikilli gestrisni og óeigingirni veitt flóttamannafjölskyldunum ómælda aðstoð við að fóta sig í íslensku samfélagi og aðlagast því. Þrátt fyrir að stuðningsfjölskyldurnar starfi launalaust hafa alltaf margar boðið sig fram.
Það að hafa atvinnu eru mannréttindi. Sem betur fer hefur okkur tekist að útrýma atvinnuleysinu og framboð starfa er orðið verulega meira en við Íslendingar höfum mannafla til að sinna. Hér eru að störfum um 8 þúsund erlendir ríkisborgarar. Reynslan sýnir að um 40% þeirra munu setjast hér að til frambúðar. Reynslan af þessu fólki er yfirleitt mjög góð og árekstrar við það eða vandamál tengd því eru fágæt. Þetta fólk auðgar menningu okkar og þjóðlíf. Nægir að nefna hve geysilega fólk af erlendu bergi brotið hefur auðgað tónlistalíf okkar á undanförnum áratugum, ég nefni einnig hestamennsku og matargerð þar sem aðfluttir einstaklingar eru í fremstu röð.
Fjölmenningarsamfélag er eftirsóknarvert og með réttu má segja að hér sé í nokkrum sveitarfélögum svo komið að þar megi með réttu kallast fjölmenningarsveitarfélög. Að sjálfsögðu ber okkur að leggja rækt við þjóðlega menningu okkar og hún verður að sjálfsögðu gildur þáttur í fjölmenningarsamfélagi á Íslandi.
Mér þykir nokkuð skorta á að við sinnum erlendum starfsmönnum okkar nógu vel eða gefum þeim nægilegt svigrúm til raunverulegrar þátttöku í samfélaginu. Ég tel til dæmis eðlilegt að þeir sem hér hafa búið samfellt um nokkurt skeið öðlist kosningarétt til sveitarstjórna og fái þannig tækifæri til að hafa áhrif á nánasta umhverfi sitt og daglegt líf. Við höfum komið upp Fjölmenningarsetri á Ísafirði. Mun það sinna landinu öllu eftir því sem fjármunir og mannafli leyfa. Reykjavíkurborg hefur sinnt þessu verkefni af myndarskap á höfuðborgarsvæðinu.
Ástæða er til að vera vel á verði ef þrengist um á vinnumarkaði að fordómar gagnvart útlendingum færist ekki í vöxt.
Við verðum einnig að gefa gaum að þörfum og réttindum innlendra minnihlutahópa og einstaklinga sem á einhvern hátt skera sig úr fjöldanum. Þeir eiga siðferðilegan og stjórnarskrárbundinn rétt til jafns við okkur hin. Almenn samstaða er um það á Íslandi að hér þurfi að vera þróað öryggisnet fyrir þá sem þurfa á stuðningi að halda vegna óhappa, fötlunar, sjúkleika, elli eða fátæktar. Við erum á réttri leið nú. Auðvitað má alltaf gera betur og að því ber okkur sífellt að stefna.
Á Íslandi hefur hér á suðvesturhorninu þróast samfélag þar sem farið er að að bera á skoðunum sem lýsa miklum ókunnugleika á því lífi og þeim kringumstæðum sem ríkja utan höfuðborgarsvæðisins og við slíkar aðstæður skapast fordómar. Fordómar skapast af ókunnugleika og skilningsleysi.
Á höfuðborgarsvæðinu er farið að brydda á vantrú á landsbyggðarfólki og það viðhorf er of almennt að stofnanir sem eiga að þjóna landinu öllu verði að vera á höfuðborgarsvæðinu.
Við verðum að vera vel á verði að láta ekki myndast gjá á milli manna eftir því hvar þeir búa á landinu og reyna að hafa lífskjör og lífsaðstæður fólks sem jöfnust hvar sem þeir búa.
Í tilefni af 50 ára afmæli lýðveldisins endurskoðuðum við mannréttindakafla stjórnaskrárinnar, 7. kafla. Þar segir í 65. grein: "Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna." Tilvitnun lýkur.
Hér er kveðið mjög afdráttarlaust að orði. Stjórnarskráin er í eðli sínu sá rammi sem settur er um lög okkar og háttsemi. Löggjöf má ekki brjóta í bága við stjórnarskrá eða fara út fyrir þann ramma sem Stjórnarskráin setur. Lögum má breyta með einfaldri samþykkt Alþingis en Stjórnarskrárbreytingu verður að samþykkja á tveim þingum. Þegar Stjórnarskrárbreyting hefur verið samþykkt í fyrra sinn þarf að rjúfa þing og efna til kosninga og síðan samþykkja breytinguna á nýju þingi. Þetta er gert til að þjóðin fái að segja sitt álit áður en breyting á Stjórnarskrá tekur gildi.
Íslendingar vilja hafa góð og friðsamleg samskipti við aðrar þjóðir. Þess vegna ber okkur að virða siði þeirra og háttu. Þjóðir hafa myndað bandalög um hagsmuni sína hernaðarlega eða efnahagslega. Það er lítilli þjóð sem Íslendingum mikilvægt að sýna aðgát í stórum heimi. Við eigum að ganga fram af fullri reisn í samfélagi þjóðanna, hafa kjark til að taka ákvarðanir sjálf og hafa fyrirhyggju að glata í engu sjálfræði okkar né sjálfstæði. Við höfum á undanförnum áratugum sýnt að við erum þess megnug að ráða landi okkar og landhelgi sjálf. Fullveldið hefur reynst okkur vel og engin skynsemi er í því að fórna því og játast undir yfirþjóðlegt vald.
Samskipti okkar við aðrar þjóðir verðum við að kappkosta að hafa á jafnréttisgrundvelli. Það er til dæmis að mínu mati mikil skammsýni að gera því skóna að ráðlegt gæti verið fyrir Ísland að gerast aðili að Evrópusambandinu. Það væri okkur efnahagslega dýrt spaug sem ríkri þjóð að þurfa að leggja stórfé til þróunarsjóða Evrópusambandsins. Við getum ekki afsalað okkur yfirráðum yfir fiskimiðum okkar. Við verðum að hafa úrslitaáhrif um nýtingu fiskimiðanna. Draumar um að við mundum hafa teljandi áhrif innan Evrópusambandsins eru fánýtir. Stjórnarfarslegt sjálfstæði okkar getum við varðveitt, það skulum við gera.
Góðar stundir.