Ræða félagsmálaráðherra á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga

10.10.2001

Góðir sveitarstjórnarmenn!

Þegar við komum saman til fjármálaráðstefnu á þessu hausti eru horfur í efnahagsmálum að ýmsu leyti viðsjárverðari en undanfarin ár. Við sjáum ekki fyrir afleiðingar hryðjuverkanna í Bandaríkjunum eða hvað hendir í kjölfarið.

Ríkisstjórnin leggur ofuráherslu á aðhald við fjárlagagerðina enda stendur á okkur ströng sparnaðarkrafa frá öllum hagspekingum.
Mikil hækkun kaupmáttar, miklu meiri en í viðskiptalöndum okkar hefur ásamt með mikilli framkvæmdagleði orsakað skaðlega mikinn viðskiptahalla við útlönd. Nú er að draga verulega úr viðskiptahallanum, en jafnframt dregur úr tekjum ríkisins, tollum og virðisaukaskatti.

Alltof háir vextir hafa þrengt mjög að landsmönnum, skattalækkun sem ákveðin var í fyrri viku á að örva atvinnulífið svo og að létta undir með heimilunum en jafnframt dregur úr tekjum Jöfnunarsjóðs vegna minni ríkistekna.

Vegna þess hve sveitarfélögin hafa mikil áhrif á efnahagsþróunina er ákaflega mikilvægt að sveitarstjórnarmenn sýni hófsemi í fjárfestingum og rekstri á meðan dregur úr þenslunni.



Það voru mér mikil vonbrigði að frumvarpið um félagsþjónustuna skyldi mæta andstöðu fulltrúaráðsfundarins í fyrravor. Ég reyndi, að ég tel, til þrautar að fá frumvarpið afgreitt á vorþingi en þegar útséð var um að það tækist í sátt við sveitarfélögin dró ég frumvarpið til baka þótt undirbúningur yfirfærslunnar væri nánast fullunnin. Ríkisstjórnin ákvað 11. maí að hætta við yfirfærsluna og verkefnisstjórn var leyst frá störfum.

Ég tel enn að þessi málaflokkur væri betur kominn hjá sveitarfélögunum en ekkert þýðir að fitja upp aftur fyrr en mikil viðhorfsbreyting hefur orðið hjá ráðamönnum í stærstu sveitarfélögunum. Það gerist naumast á þessu kjörtímabili. Við í ráðuneytinu erum fús að framlengja, ef unnt er þá þjónustusamninga sem þegar hafa verið gerðir við sveitarfélög og byggðasamlög en þorum ekki að gera fleiri þjónustusamninga vegna þess að óþægilegt er fyrir ríkið að þurfa að yfirtaka málaflokkinn aftur ef þjónustusamninga tækist ekki að framlengja. Við getum auðveldlega búið við óbreytt lög áfram að öðru leyti en því að rétta verður hlut langveikra barna.

Í fjárlagafrumvarpinu sem nú er til meðferðar eru rúmir 4.4 milljarðar ætlaðir til málefna fatlaðra, það er 591 milljóna hækkun frá fjárlögum þessa árs eða 80 milljóna raunhækkun.

Unnið er eftir tillögum biðlistanefndar og samkvæmt því eiga biðlistar að heyra sögunni til í árslok 2005. Samningur hefur verið gerður við hússjóð Öryrkjabandalagsins, það byggir sambýli sem við tökum á leigu. Sérhæfðu sambýlin eru óskaplega dýr. Við erum að hefja byggingu á 100 milljóna sambýli fyrir 5 einstaklinga í Jöklaseli.

Í framhaldi af starfi tekjustofnanefndarinnar í fyrra hefur verið unnið eftir þeim hugmyndum sem þar voru settar fram. Einnig eru aðrar nefndir að störfum og mun ég gera örstutta grein fyrir störfum nokkurra þeirra.



Nefnd um undanþágur frá fasteignaskatti var skipuð í upphafi þessa árs. Hana skipa: Gísli Gíslason, Hjörleifur Kvaran, Ólafur Páll Gunnarsson og Guðjón Bragason, sem er formaður.

Vinna nefndarinnar er mjög langt komin. Samkvæmt skipunarbréfi er hlutverk hennar að taka saman yfirlit yfir umfang undanþága frá fasteignaskatti og koma með tillögur sem gætu orðið til þess að fækka undanþágum og einfalda þannig álagningu skattsins.

Nefndin hefur aflað ítarlegra upplýsinga frá sveitarfélögum um fjölda eigna sem undanþágu njóta. Einnig var spurt um ívilnanir frá fasteignaskatti, svo sem afslætti, niðurfellingar og styrkveitingar til greiðslu fasteignaskatts. Munu niðurstöður könnunarinnar verða birtar með skýrslu nefndarinnar.

Nefndin hefur ekki einskorðað sig við undanþágur í lögum um tekjustofna heldur hefur hún einnig fjallað um undanþágur samkvæmt sérlögum, t.d. vegna raforkufyrirtækja. Munu tillögur nefndarinnar væntanlega miða að því að lagt verði til að fækka verulega undanþáguákvæðum laga.



Starfshópurinn var skipaður í upphafi þessa árs. Hann skipa: Kristbjörg Stephensen, Sigurður Óli Kolbeinsson og Guðjón Bragason, sem er formaður. Samkvæmt skipunarbréfi er hlutverk starfshópsins einkum að:

Að yfirfara með skipulegum hætti þær gjaldtökuheimildir sveitarfélaga sem eru fyrir hendi í lögum og að kanna framkvæmd við álagningu og innheimtu þjónustugjalda hjá sveitarfélögum, þ.á m. hvort tekjum og gjöldum vegna veittrar þjónustu sé haldið nægilega sérgreindum í bókhaldi og að fullnægjandi útreikningar liggi til grundvallar gjaldskrárákvörðunum.

Nefndin mun skila tillögum til mín um aðgerðir af hálfu ráðuneytisins, þar á meðal varðandi nauðsynlegar laga- og reglugerðarbreytingar, stefnumótun og útgáfu leiðbeininga handa sveitarfélögum.

Starfshópurinn sendi ítarlegan spurningalista til allra sveitarfélaga varðandi framkvæmd innheimtu og álagningar þjónustugjalds og vinnur hann nú að úrvinnslu þeirra upplýsinga.

Stefnt er að því að starfshópurinn skili áfangaskýrslu til mín síðar í haust. Í framhaldi af því verður tekin ákvörðun um frekari störf hans og skýrslugerð, en ljóst er að það verkefni sem starfshópnum er falið er mjög umfangsmikið.



Nefndinni var ætlað að:

- Kynna sér hvernig staðið er að kostnaðarmati stjórnvaldsákvarðana gagnvart sveitarfélögunum í nágrannalöndum okkar.
- Koma með tillögur um fyrirkomulag slíks kostnaðarmats, hvernig það skuli framkvæmt og af hverjum.
- Koma með tillögur um hvernig taka beri á ágreiningi sem upp kann að koma við slíkt kostnaðarmat.

Formaður nefndarinnar Garðar Jónsson, deildarstjóri, mun síðar á ráðstefnunni greina frá starfi nefndarinnar



Reikningsskila- og upplýsinganefnd er fastanefnd sem hefur það hlutverk að semja reglur um bókhald og reikningsskil sveitarfélaga. Nú þegar hafa verið settar reglur um flokkun og greiningu í bókhaldi sveitarfélaga. Í þessari viku er einnig að vænta reglna frá nefndinni um framsetningu ársreikninga og fjárhagsáætlana, sundurliðunarbók, skýringar með fjárhagsáætlun og sérstakar leiðbeiningar um reikningsskil sveitarfélaga svo sem um eignasjóði sem nefndin leggur til að verði teknir upp í hverju sveitarfélagi.



Þá er nefnd að endurskoða lagaákvæðin um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Störf nefndarinnar munu dragast eitthvað á langinn vegna þess hve verkefnið er umfangsmikið. Ljóst er að hlutverk Jöfnunarsjóðs er mjög mikilvægt og því afar brýnt að vanda vel til verka við slíka endurskoðun. Mögulegt að nefndin ljúki störfum fyrir 1. nóvember og að hægt verði að leggja til breytingar á tekjust.lögum í kjölfarið.

Magnús Stefánsson formaður nefndarinnar mun gera grein fyrir nefndarstarfinu hér á eftir.

Ég hef í minni tíð í ráðuneytinu staðið vörð um Jöfnunarsjóðinn enda hefur hann sívaxandi hlutverki að gegna. 1995 fóru um Jöfnunarsjóð 2.6 milljarðar. Á þessu ári fara um Jöfnunarsjóð yfir 9 milljarðar. Þetta vill oft gleymast þegar ásakanir ganga um að alltof litlu fé sé varið til byggðamála.



Eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga var skipuð í kjölfar gildistöku nýrra sveitarstjórnarlaga.
Nefndin hefur það hlutverk að fylgjast með fjármálum sveitarfélaga. Hún skal árlega athuga reikningsskil sveitarfélaga. Leiði athugun í ljós að fjármál sveitarfélags stefni í óefni skal nefndin aðvara viðkomandi sveitarfélag og samhliða upplýsa félagsmálaráðuneytið um álit sitt.

Á árinu 2000 skrifaði nefndin 20 sveitarfélögum og óskaði eftir upplýsingum um þróunina í fjármálum þeirra. Í framhaldi af því átti hún fundi með forsvarsmönnum 10 þessara sveitarfélaga. Nefndin hefur einnig verið með til sérstakrar athugunar erfiða fjárhagsstöðu nokkurra sveitarfélaga á Vestfjörðum.
Viðbrögð sveitarstjórnarmanna við störfum nefndarinnar hafa yfirleitt verið góð, en tilgangurinn með störfum hennar er auðvitað fyrst og fremst sá að koma í veg fyrir að slys hendi í fjármálum sveitarfélaga.

Í nefndinni eru nú Sævar Sigurgeirsson, lögg. endurskoðandi, Þórður Skúlason, framkvæmdastjóri Sambands ísl. sveitarfélaga og Húnbogi Þorsteinsson, skrifstofustjóri í félagsmálaráðuneytinu sem er formaður nefndarinnar.



Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun hefur aðfluttum erlendum ríkisborgurum fjölgað stöðugt frá árinu 1996. Í upphafi þessa árs voru erlendir ríkisborgarar búsettir hér á landi 8.824, en það er 3,1% af íbúafjöldanum. Erlendir ríkisborgarar eru misdreifðir um landið. Hlutfall þeirra er langhæst á Tálknafirði (19%) og Bakkafirði (Skeggjastaðahreppi) (16%).

Hlutfall erlendra ríkisborgara á vinnumarkaði hefur vaxið úr 2,7% í upphafi árs 1998 í 4,2% í upphafi yfirstandandi árs. Aldrei hafa verið veitt eins mörg atvinnuleyfi til útlendinga eins og árið 2000. Hér eru nú að störfum yfir 4000 einstaklingar með atvinnuleyfi. Borgarar á Evrópska efnahagssvæðinu þurfa ekki atvinnuleyfi. Á yfirstandandi þingi mun verða lagt fram frumvarp til laga um atvinnuréttindi útlendinga, en í því er heildarendurskoðun á núgildandi lögum. Frumvarp þetta var lagt fram á síðasta þingi en var ekki afgreitt. Þessi erlendi vinnukraftur er atvinnu og efnahagslífi okkar mjög mikilvægur.

Vaxandi fjöldi erlendra ríkisborgara hér á landi leggur ríki og sveitarfélögum skyldur á herðar. Færst hefur í vöxt að erlendir ríkisborgarar sem upphaflega koma hingað tímabundið til vinnu óska eftir að ílengjast hér og kallar það á aukna þjónustu við þá. Íslenskukennsla, samfélagsfræðsla, móðurmálskennsla, túlkaþjónusta, þetta eru allt atriði sem þarf að taka til skoðunar.



Fjölmenningarsetur hefur verið opnað á Ísafirði sem á að veita ýmsa þjónustu til erlendra ríkisborgara um land allt. Einnig hefur í félagsmálaráðuneytinu verið skipuð nefnd sem kanna á aðstæður erlends vinnuafls og útlendinga með dvalarleyfi hér á landi og á hún að koma með tillögur til úrbóta. Fulltrúi sambands íslenskra sveitarfélaga er í nefndinni.

Mjög mikilvægt er að ríki og sveitarfélög taki höndum saman til að standa undir þessum nýju skyldum. Fjölmenningarlegt samfélag er orðið staðreynd á Íslandi og er nauðsynlegt að hlúa að nýjum borgurum þessa lands til að sporna við því að hér myndist stétt sem verði undir í þjóðfélaginu. Íslenskukennsla, aðlögun að samfélaginu eru lykilatriði sem mikilvægt er að ná samvinnu um. Í þessu máli hafa sveitarfélögin mikilla hagsmuna að gæta þar í nær öllum sveitarfélögum á landinu eru búsettir erlendir ríkisborgarar þó mismargir eins og áður var nefnt.


Þá er í undirbúningi frumvarp til breytinga á lögum um sveitarstjórnarkosningar. Þar verður m.a. opnaður möguleiki á rafrænum kosningum og slakað á kröfu um fjölda meðmælenda með listum í fámennum sveitarfélögum.
Ráðuneytið hefur unnið mjög markvisst að því undanfarin ár að efla hjá sér upplýsingagjöf til almennings og ekki síst til sveitarfélaga og notað sér til þess hina nýju upplýsingatækni. Þannig hefur heimasíða ráðuneytisins tekið stakkaskiptum á fáum misserum og þar er nú aðgengilegt mikið efni sem nýtist sveitarfélögum í daglegu starfi þeirra og áætlunargerð. Dæmi:

· Úrskurðir og álit á sveitarstjórnarsviði
· Úthlutanir og framlög Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga
· Reglugerðir
· Eyðublöð og margt fleira

Eins hefur ráðuneytið hafið undirbúning að ákveðnum verkefnum á sviði upplýsingamála og upplýsingatækni sem snúa beint að sveitarfélögunum. Tvö þeirra er vert að nefna sérstaklega og hefur í báðum tilfellum verið leitað eftir samstarfi við Samband ísl. sveitarfélaga um málið:

· Upplýsingar fyrir sveitarstjórnarkosningarnar 2002:

Aðgengilegar upplýsingar á netinu fyrir kjörstjórnir, framboðslista og almenning varðandi framkvæmd kosninga til sveitarstjórna. Vefur þessi verður opnaður innan skamms.

· Upplýsingaveita á sveitarstjórnarsviði:

Aðgengilegar upplýsingar á netinu fyrir almenning og sveitarstjórnarmenn um málefni sveitarfélaga, svo sem rekstur þeirra, þjónustu og fleira. Hér verður hægt að gera einfaldan samanburð á milli sveitarfélaga yfir netið og prenta út þær upplýsingar. Þetta er langtímaverkefni en mikilvægt að vinna að því enda um mjög gagnlegt tæki að ræða. Á norðurlöndum hafa líkar upplýsingaveitur verið settar á laggirnar og hafa Norðmenn gengið einna lengst í þessum efnum.

Á morgun verður opnaður vefur reikningsskila og upplýsinganefndar sveitarfélaga, en með honum er stigið mikilvægt skref í að tryggja aðgengi að samræmdum upplýsingum um reikningsskil og upplýsingamál sveitarfélaga á veraldarvefnum.

Þá langar mig til að fara nokkrum orðum um húsnæðismál enda varða þau sveitarfélögin mjög miklu. Ég tel að endurskipulagning húsnæðismálanna hafi tekist vel og við búum nú við miklu skilvirkari húsnæðisstefnu en áður. Afgreiðslur Íbúðalánasjóðs á þriggja ára tímabili 1999-2001 eru um það bil helmingi fleiri en afgreiðslur Húsnæðisstofnunar á sex ára tímabili 1993-1998. Því er ljóst að skilvirkni Íbúðalánasjóðs með 53 stöðugildi er mun meiri en skilvirkni Húsnæðisstofnunar og Veðdeildar var en þar voru 79 stöðugildi. Þá hefur bið eftir afgreiðslum í sumar einungis verið 5 dagar.
Lánaþaki var lyft í fyrravor og nú eru hámarkslán 8 milljónir á notaða íbúð en 9 milljónir á nýja íbúð. Ákveðið var nýlega að breyta lánshlutfalli, hætta að miða við 65 eða 70% af brunabótamati og fara að miða við 65% af kaupverði eða 70% af kaupverði ef um fyrstu íbúð er að ræða. Lánið þarf þó að rúmast innan 85% af brunabótamati.

Við lagabreytingu í fyrravor var sveigjanleiki í húsnæðislánum aukinn og að uppfylltum skilyrðum er unnt að lengja lánstíma um 15 ár. Einnig mun lánstími lengjast ef um frystingu láns er að ræða þannig að greiðslubyrði verður viðráðanlegri.
Þá stendur yfir endurskoðun laga um húsnæðissamvinnufélög og stefni ég að því að flytja frumvarp til nýrra laga á þessu þingi.


Félagsleg aðstoð með viðbótarlánum

Sveitarfélögin hafa greitt götu tekjulágra við að koma sér upp húsnæði. Þau leggja fram í Varasjóð viðbótarlána upphæð sem svarar 5% af upphæð viðbótarlánsins. Viðkomandi fær húsbréfalán, 65 eða 70% af kaupverðinu og stendur húseignin því til tryggingar en fær síðan 20 eða 25% peningalán hjá Íbúðalánasjóði með atbeina húsnæðisnefndar og stendur Varasjóðurinn í ábyrgð fyrir því. Þeir sem fá viðbótarlán eiga rétt á samtímagreiddum vaxtabótum sem greiðast á þriggja mánaða fresti.

Frá 1. jan. 1999 til 1. sept. 2001 hafa 3588 viðbótarlán verið afgreidd hjá Íbúðalánasjóði og gert er ráð fyrir að tala viðbótarlána verði orðin 4300 í árslok. Þetta eru miklu fleiri íbúðir reistar eða keyptar með félagslegri aðstoð heldur en var í eldra kerfi. Á árunum 1993-1997 eða á 5 ára tímabili voru veitt frá Húsnæðisstofnun samtals 1706 lán til félagslegra eignaríbúða kaupleiguíbúða og leiguíbúða. Á þremur árum veitir Íbúðalánasjóður um 5400 lán til hliðstæðra verkefna eða meira en þrefalt fleiri lán á 3 árum en Húsnæðisstofnun veitti á 5 árum. Þannig að það er algjör fjarstæða að lokun eldra kerfis sé orsök núverandi vandræða á leigumarkaði eða að dregið hafi úr félagslegri aðstoð í húsnæðismálum, hún hefur stóraukist.


Leiguíbúðir

Hvað leiguíbúðir varðar hefur verið lofað um 400 lánum til leiguíbúða árlega frá Íbúðalánasjóði.
Við stofnun Íbúðalánasjóðs var áformað að hætta að niðurgreiða vexti. Nú hefur tekist samkomulag um að niðurgreiða úr ríkissjóði árlega lán til 400 leiguíbúða sem ætlaðar eru fólki undir skilgreindum tekju- og eignamörkum, þ.e.a.s. fyrst og fremst lán til sveitarfélaga, öryrkjabandalags, og námsmannafélaga. Vextir af þessum lánum verða 3.5%.

Í ljósi þess hve eftirspurn eftir leiguíbúðum er mikil, beitti ég mér fyrir sérstöku átaki til að fjölga leiguíbúðum aukalega um 600 á næstu fjórum árum. Þetta átak er hugsað þannig að Íbúðalánasjóður láni 90% byggingakostnaðar til 50 ára, en lífeyrissjóðir leggi fram eða láni þau 10% sem á vantar. Samkomulag þessa efnis var undirritað í sumar og jafnframt var gengið frá samkomulagi um að Búseti reisti og ræki 300 af þessum 600 íbúðum.
Samkomulag varð milli fjármálaráðherra og mín um að niðurgreiða líka lán til íbúðanna í þessu átaki og verða vextir 4.5%. Gert er ráð fyrir 150 íbúðum á ári í 4 ár.
Verði eftirspurn eftir leiguíbúðalánum meiri en 550 á ári verða þau lán að bera þá vexti sem Íbúðalánasjóður getur boðið. Við ætlumst til að þau sveitarfélög þar sem leiguíbúðir vantar greiði fyrir framgangi átaksins með því að leggja til lóðir og gefa eftir af gatnagerðargjöldum.

Þá hefur verið ákveðið í kjölfar lagabreytinga að þau lán sem fylgja innlausnaríbúðum sveitarfélaga fái að standa út áður umsaminn lánstíma á óbreyttum vöxtum en síðan eigi sveitarfélögin kost á láni til viðbótar þannig að heildarlánstími verði 50 ár. Þetta tel ég komið mjög til móts við þau sveitarfélög sem þurft hafa að innleysa mikið af íbúðum.


Fortíðarvandi

Við höfum verið að leita lausna á vanda sveitarfélaga vegna félagslega húsnæðiskerfisins. Búið hefur verið til "módel" sem á að gera kerfið sjálfbært, samanber Félagsbústaði h.f. í Reykjavík. Þetta gengur út á að stofna eignarhaldsfélög sem eigi og reki íbúðirnar og eðlileg leiga í viðkomandi sveitarfélagi standi undir afborgunum, vöxtum og viðhaldi. Til þess að þetta megi gerast í sumum sveitarfélögum, þarf að leggja inn í eignarhaldsfélögin fjármuni og eða færa niður skuldir. Ekki er fengin niðurstaða í hvernig þetta verði skynsamlegast leyst. Vel getur hentað sumum sveitarfélögum að bera nokkurn kostnað af leiguíbúðum fremur en stofna eignarhaldsfélög. Það verða menn að meta á hverjum stað.
Í sambandi við kaup ríkisins á hluta sveitarfélaga í Orkubúi Vestfjarða munu stærri sveitarfélögin leggja hluta kaupverðsins inn á biðreikning hjá viðurkenndri peningastofnun og njóta vaxtanna, þar til lausn er fundin á landsvísu. Hluta af biðreikningafénu væri síðan hægt að nota til að gera leiguíbúðirnar rekstrarhæfar.

Þá er óleystur vandi vegna auðra íbúða sem engar tekjur gefa. Ég tel að við þurfum að endurskipuleggja Varasjóð viðbótarlána. Tekjur hans eru 5% framlag sveitarfélaga vegna viðbótarlána, framlag á fjárlögum og hagnaður vegna kaupskyldu sem sveitarfélög verða að standa honum skil á og var sú skipun staðfest með hæstaréttardómi. Varasjóðinn þarf að styrkja og gæti hann þá e.t.v. staðið undir vöxtum af auðum íbúðum eða styrkt viðkomandi sveitarfélög. Vinna við þessa endurskipulagningu er að fara í gang og mun ég beita mér fyrir lagabreytingu í samráði við Sambandið.

Húsaleigubætur voru hækkaðar um síðustu áramót og aukið tillit tekið til fjölskyldustærðar.
Hluti af skattaléttingarprógrammi ríkisstjórnarinnar frá í fyrri viku var að gera húsaleigubætur skattfrjálsar. Ég er félögum mínum mjög þakklátur fyrir það samkomulag.

Ég hef undanfarið lagt mjög mikla áherslu á að undanþiggja húsaleigubætur skatti enda eru vaxtabætur skattfrjálsar. Þessi ákvörðun mun færa tekjulágum einstaklingum 150 milljónir árlega.


Í vor fara fram sveitarstjórnarkosningar. Vera má að einhverjir sem sitja þessa fjármálaráðstefnu hverfi þá úr sveitarstjórn, ég vil þakka þeim sérstaklega fyrir gott samstarf. Ykkur hinum sem halda áfram þakka ég líka góð kynni og vonast eftir góðu samstarfi í framtíðinni.