Ávarp félagsmálaráðherra á fjölskylduráðstefnu framsóknarmanna 22. mars 2000

22.5.2000

Kannski rétt að gera sér grein fyrir í upphafi hvað orðið fjölskylda merkir. Það merkir hóp eða fleiri en einn sem hefur skyldur hver við annan, er skuldbundinn hinum í fjölskyldunni. Þetta orð er ekki búið til út í bláinn. Það hefur forna en þó fullgilda merkingu enn í dag. Fjölskyldan er þeir sem næst manni standa í blíðu og líka stríðu. Samfélagið er myndað af grunneiningum sem fölskyldurnar eru, þess vegna segjum við að fjölskyldan sé hornsteinn þjóðfélagsins.
Á tímum fyrringar er gott að rifja þetta upp. Þegar einhver nærri manni verður til fyrirhafnar veikur eða vantandi er það ekki fyrst og fremst hið opinbera sem á að taka við honum, okkur ber að gegna okkar skyldum við viðkomandi. Í Grágás, okkar fornu lögbók er nákvæmlega útlistuð framfærsluskyldan, hjónum ber að framfæra hvort annað svo framarlega efnahagur leyfði síðan eiga foreldrar að framfæra börn sín og aldraða en "ef ekki má" þá aðrir ættingjar í skyldleika eða venslaröð.

Það ráðuneyti sem ég stýri fer með fjölskyldumál og öll lög sem ég hef beitt mér fyrir og eru á málasviði félagsmálaráðuneytisins snerta málefni og viðgang fjölskyldunnar með einum eða öðrum hætti. Ég hika ekki við að fullyrða að samfélagið í dag er miklu fjölskylduvænna en þegar ég kom í félagsmálaráðuneytið 1995 enda börðumst við þá og berjumst ennþá undir kjörorðinu "Fólk í fyrirrúmi" og við höfum sannarlega náð árangri, ég nefni nokkur atriði:
Atvinnuleysi hefur verið útrýmt. Það var 7% 1995, nú innan við 2%. Þetta var gert m.a. með nýju skipulagi vinnumarkaðsaðgerða.
Kaupmáttur launa hafur hækkað um og yfir 25% .
Mótuð hefur verið opinber fjölskyldustefna og er unnið eftir henni. Fjölskylduráð undir stjórn Drífu Sigfúsdóttur hefur verið sett á fót. Jafnréttisáætlun hefur verið samþykkt á Alþingi og Jafnréttisráð undir stjórn Elínar Líndal hefur unnið mikið starf. Kynhlutlaust starfsmat var gert undir forystu nefndar sem Siv stýrði fyrir mig.
Skuldir heimilanna eru vissulega ógnvekjandi, þó er rétt að hafa í huga að innistæður heimilanna í lífeyrissjóðum eru svipuð upphæð og heildarskuldir. Í lífeyrissjóðum er þriðjungur af eignum þjóðarinnar.
Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna settum við á stofn. Þar hafa yfir 2000 skuldugar fjölskyldur fengið aðstoð. Gallup gerði könnun hjá 1000 fyrstu fjölskyldunum sem fengu aðstoð, 64% töldu sig hafa náð tökum á fjármálum sínum.
Vanskil húsnæðislána hafa stórminnkað. Við settum lög um réttaraðstoð vegna nauðasamninga enstaklinga. Skuldugir geta fengið lögfræðiaðstoð fyrir allt að 250 þúsund til að leita nauðasamninga.
Létt hefur verið óbotnandi skuldum af barnsfeðrum sem ekki hafa staðið í skilum. Þeir eiga kost á að greiða hluta áfallandi meðlaga og haldi þeir samning þar um í þrjú ár eiga þeir kost á að fá ekki bara vexti og dráttarvexti niðurfellda heldur höfuðstól skuldar einnig.


Ný lög hafa verði sett um sveitarfélögin og þeim sköpuð bætt skilyrði til að skapa góðan ramma um líf fjölskyldunnar, betri leikskóla og grunnskóla, umhverfismál, samgöngur o.s.frv. Ég fæ vonandi samþykkt lög á þessu Alþingi um starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Þar er bann lagt við því að reka fólk úr vinnu þó að það mæti ekki vegna umönnunar annarra fjölskyldumeðlima.
Fyrir Alþingi hef ég lagt frumvarp til nýrra og stórbættra jafnréttislaga og verður það að lögum fyrir vorið.
Húsnæðislöggjöfinni höfum við gjörbbreytt og gert hana miklu fjölskylduvænni. Síðastliðið ár var samkvæmt nýja kerfinu miklu fleiri fjölskyldum en nokkurn tíma áður gert kleyft að komast í eigið húsnæði. Fimmtán hundruð fjölskyldur fengu viðbótarlán síðastliðin ár.
Húsaleigubætur voru stórhækkaðar um síðastliðin áramót og aukið tillit tekið til barnafjölda. Fleiri leiguíbúðir voru teknar í notkun síðastliðið ár en nokkru sinni fyrr eða um 500. Húsaleigubætur eru nú alls staðar skylda og greiddar á allt leiguhúsnæði.


Frumvarp til nýrra laga um félagsþjónustu sveitarfélaga er til meðferðar á Alþingi. Þar eru felld inn í félagsþjónustulögin lögin um málefni fatlaðra. Réttur langveikra barna er stórbættur og eiga þau samkvæmt frumvarpinu sama rétt á aðstoð og þjónustu og fötluð börn.
Málefni fatlaðra hafa haft algjöran forgang í minni tíð í fjárveitingum og fjárveitingar á fjárlög vaxið um yfir 85%. Við styttum biðilista eftir úrræðum fyrir fatlaða, 13 ný sambýli á síðastliðnu ári og því sem er að líða. Biðlistar verða horfnir eftir fimm ár.
Barnaverndarlög eru í endurskoðun en það gengur hægar en ég vildi. Barnahús var tekið í notkun þar sem nærgætnisleg aðstaða var sett upp til að leiða í ljós sannleika í meintum kynferðisafbrotamálum gagnvart börnum. Um framtíð Barnahúss stendur orrusta við héraðsdómara í Reykjavík sem vilja heldur setja rannsóknarrétt í héraðsdómi.
Meðferðarúrræðum vegna barna í vanda hefur stórfjölgað. Nú höfum við ráð á 70 meðferðarplássum. Framsóknarmenn lofuðu milljarði í aukningu fjárveitinga í baráttunni við eiturlyfjaháskann á kjörtímabilinu. Nú þegar höfum við heilbrigðisráðhera fengið 430-440 milljónir af þessum milljarði síðan um kosningar.
Þá er ótalinn styrking á löggæslu og tolli og ráðstafanir vegna Schengen. Það verður staðið við þennan milljarð og miklu meira til.


Í tengslum við kjarasamninga Flóabandalagsins gaf ríkisstjórnin yfirlýsingu til að greiða fyrir samningum.
Skattleysismörk hækka.
Bætur almannatrygginga hækka svo og atvinnuleysisbætur meira en sem nemur meðalhækkun launa.
Undanfarið hefur verið umræða um að ellistyrkur hækkaði ekki nóg, ekki um 30% eins og lægstu laun á samningstímanum. Ástæða er til að upplýsa staðreyndir í því máli. Í fyrravor ákvað ríkisstjórnin að laga stöðu aldraðra sérstaklega. Við áttum fund með fulltrúum aldraðra, Benedikt Davíðssyni fyrrverandi forseta ASÍ, Páli Gíslasyni fyrrverandi yfirlækni á Borgarspítala og Ólafi Ólafssyni fyrrverandi landlækni. Þeir lögðu sérstaka áherslu á að grunnlífeyrir yrði hækkaður, það er að segja hækkuninni yrði deilt út á alla aldraða án tillits til eigna og efnahags. Aldraðir eiga 70% innistæðna í bönkum og eignastaða langflestra þeirra er góð. Ég tel það forgangsverkefni að gera öldruðum auðveldara að njóta eigna sinna fremur en að þeir skildu eftir auðæfi handa erfingjum.
Annað atriði í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar var að laga barnabætur og minnka tekjutengingu. Það verður gert. Ég hef reyndar efasemdir um afnám tekjutengingar. Tekjutenginin er alltaf sett í lög til að jafna kjör manna. Verðbréfaguttarnir ættu að geta komið upp krökkum sínum hjálparlaust eða betur settir bankamenn eða ráðherrar. En kosningaloforð verður að efna og það verður gert.


Ég er því mjög fylgjandi að bæta kjör verr settra öryrkja. Kaupmáttur þeira hefur batnað meira en fólks á almennum vinnumarkaði en auðvelt er að finna dæmi um hópa sem hafa fengið miklu meira.
Vandinn er sá að hækkun á verst settu öryrkjana mundi genga upp allan bótastigann, það sýnir reynslan okkur. Atvinnuleysisbætur eiga t.d. að vera eitthvað undir lágmarkslaunum af því að "verður er verkamaður launa sinna" það verður að vera einhver hvati til að taka vinnu fremur en liggja í bælinu.

Ég hef nefnt nokkur af mörgum málum þar sem við höfum verið að efla viðgang fjölskyldunnar en kem nú að viðfangsefni dagsins og næstu daga.
Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er gefið fyrirheit um samræmingu og aukningu fæðingarorlofsréttar og foreldraorlofs. Við þetta verður að sjálfsögðu staðið og það með svo myndarlegum hætti að skrefið að samræmingu atvinnu og fjölskyldulífs er stærra en áður hefur verið tekið. Ég fullyrði að þessi réttarbót fjölskyldna verður meiri en áður hefur sést í einum áfanga.
Þetta er bæði vinnumarkaðs og jafnréttismál sem er mikilvægara fjölskyldum í landinu en öll önnur lagasetning sem við höfum séð á undanförnum áratugum.

Ég hóf mál mitt á því að útskýra eða minna á hvað fjölskylda væri. Það er yndisleg tilfinning og hamingjusamt ástand, að finna að einhver tilheyrir manni og maður tilheyrir einhverjum öðrum.