Ræða félagsmálaráðherra á aðalfundi Landssamtaka húsnæðisnefnda

16.11.2001

Ég fagna sérstaklega því tækifæri sem hér gefst til að hitta ykkur og eiga við ykkur orðastað. Fyrst af öllu vil ég þakka ykkur fyrir góð störf og jákvæða vinnu á grundvelli húsnæðismálalaganna. Úr ykkar hópi heyrðust fáeinar neikvæðar raddir þegar lögin voru sett og þá fyrst á eftir. Nú skulum við sjá hver reynslan hefur orðið.

Frá 1. janúar 1999 til 1. nóvember í ár hafa verið veitt 4024 lánsloforð fyrir viðbótarlánum. Áætlað er að til næstu áramóta bætist við 660 viðbótarlán, þannig að viðbótarlánaloforðin á þessum þremur árum verða alls 4684. Þetta er miklu stærra átak til hjálpar tekjulágu fólki til að komast í eigið húsnæði heldur en áður hefur verið gert af hálfu hins opinbera. Þegar ég tala um hið opinbera þá á ég bæði við ríki og sveitarfélög. Sveitarfélögin hafa brugðist vel við og lagt í varasjóðinn 5% af upphæð hvers viðbótarláns, því til tryggingar. Íbúðin stendur að veði fyrir húsbréfunum. Húsbréfalánið er nú 65 eða 70% af kaupverði og viðbótarlánið peningalán 20 eða 25%.

Breyting var gerð 1. september síðastliðinn og hætt að miða húsbréfalánið við 65 eða 70% af brunabótamati og farið að miða við 65 eða 70% ef um fyrstu íbúð er að ræða, en lánið skal þó rúmast innan 85% af brunabótamati. Hámark lána var hækkað í fyrravor í 8 milljónir á notaða íbúð og 9 milljónir á nýja íbúð.

Ég lét athuga nýlega hvort viðmiðin við 85% af brunabótamati skerti einhver lán hjá Íbúðalánasjóði. Ég fékk þær upplýsingar að þau tilfelli kæmu fyrir í algjörum undantekningartilfellum, minna en 1% lána frá 1 september skertist af þeim sökum, menn rækju sig fyrr á hámarks lánaþakið.

Sveitarfélögin hafa einnig leitast við að svara þörf eftir leiguhúsnæði. Eftirspurn hefur verið mikil enda er leiga hjá sveitarfélögunum oft verulega lægri en á almennum markaði. Þess vegna þarf ekki að undra þótt biðlistar myndist.

Sveitarfélögin hafa fengið lán út á 833 leiguíbúðir á síðustu þremur árum. 698 lán hafa verið veitt til annarra leiguíbúða þannig að leiguíbúðum hefur fjölgað um 1531 síðustu 3 ár.
Íbúðum með félagslegri aðstoð hefur fjölgað um 6215 síðan Íbúðalánasjóður var stofnaður fyrir þremur árum.

Á árunum 1993 – 1997 eða á 5 ára tímabili veiti Húsnæðisstofnun 1706 lán til félagslegra eignaríbúða, kaupleiguíbúða og leiguíbúða. Þessi samanburður, 6215 hjá Íbúðalánasjóði á þremur árum á móti 1706 íbúðum á 5 árum hjá Húsnæðisstofnun, sýnir hve miklu örlátar félagsleg aðstoð í húsnæðismálum er veitt í núverandi kerfi og sýnir hve hroðaleg sú vitleysa er sem sumir hafa haldið fram að eldra kerfi hafi verið betra í félagslegu tilliti, 365 íbúðir á ári til jafnaðar á félagslegum grunni í eldra kerfi á móti 2072 íbúðum til jafnaðar á ári á sambærilegum félagslegum grunni í nýja kerfinu.

Þegar Íbúðalánasjóður var stofnaður var áformað að hætta að niðurgreiða vexti á lánum til leiguíbúða. Að athuguðu máli var horfið frá þeim áformum og ákveðið að bjóða áfram upp á niðurgreidda vexti.

Í fyrsta lagi var ákveðið að láta lán á innlausnaríbúðum lifa út upphaflegan lánstíma. Sveitarfélög geta semsagt látið lánin standa á 1% eða 2,4% vöxtum og eiga síðan kost á láni á óniðurgreiddum vöxtum þannig að heildarlánstími í eigu sveitafélags yrði 50 ár. Í öðru lagi var ákveðið að Íbúðalánasjóður veitti árlega 400 lán með 3,5% vöxtum til leiguíbúða ætluðu fólki undir skilgreindum tekju- og eignamörkum, þ.e. til sveitarfélaga, Öryrkjabandalags, námsmannasamtaka o.fl.

Þá beitti ég mér fyrir sérstöku átaki í samvinnu við lífeyrissjóðina til fjölgunar leiguíbúða. Áformað er að byggja 600 íbúðir á næstu fjórum árum og samkomulag er um að veita 150 lán árlega í fjögur ár með 4,5% vöxtum í þessu átaki.

Lífeyrissjóðir leggja fram eða lána 10% kostnaðar. Íbúðalánasjóður lánar 90% til 50 ára. Þessar íbúðir eru ætlaðar á almennan leigumarkað og ekki spurt um eignir eða tekjur.

Búseti mun byggja 300 íbúðir í þessu átaki og hefur þegar hafið undirbúning í Grafarholti og á Álftanesi.

Ætlast er til að sveitarfélög þar sem skortur er á leiguíbúðum greiði fyrir framgangi átaksins með því að leggja til lóðir og gefa eftir af gatnagerðargjöldum.
Ef meiri ásókn verður í leiguíbúðalán en 550 á ári verða þau lán sem framyfir eru að bera þá vexti sem Íbúðalánasjóður getur boðið.

Reglugerðir um lán til leiguíbúða verða gefnar út á næstu dögum. Sömuleiðis eru frágengnar reglugerðir um kærunefnd húsaleigumála og kærunefnd fjöleignarhúsamála.

Við höfum verið að leita lausna á vanda sveitarfélaga vegna félagslega húsnæðiskerfisins. Búið hefur verið til "módel" sem á að gera kerfið sjálfbært, samanber Félagsbústaði hf. í Reykjavík. Þetta gengur út á að stofna eignarhaldsfélög sem eigi og reki íbúðirnar og eðlileg leiga í viðkomandi sveitarfélagi standi undir afborgunum, vöxtum og viðhaldi. Til þess að þetta megi gerast í sumum sveitarfélögum, þarf að leggja inn í eignarhaldsfélögin fjármuni og eða færa niður skuldir. Ekki er fengin niðurstaða í hvernig þetta verði skynsamlegast leyst. Vel getur hentað sumum sveitarfélögum að bera nokkurn kostnað af leiguíbúðum fremur en að stofna eignarhaldsfélög. Það verða menn að meta á hverjum stað.
Í sambandi við kaup ríkisins á hluta sveitarfélaga í Orkubúi Vestfjarða munu stærri sveitarfélögin leggja hluta kaupverðsins inn á biðreikning hjá viðurkenndri peningastofnun og njóta vaxtanna, þar til lausn er fundin á landsvísu. Hluta af biðreikningafénu væri síðan hægt að nota til að gera leiguíbúðirnar rekstrarhæfar.

Þá er óleystur vandi vegna auðra íbúða sem engar tekjur gefa. Ég tel að við þurfum að endurskipuleggja Varasjóð viðbótarlána. Tekjur hans eru 5% framlag sveitarfélaga vegna viðbótarlána, framlag á fjárlögum og hagnaður vegna kaupskyldu sem sveitarfélög verða að standa honum skil á og var sú skipun staðfest með hæstaréttardómi.

Hlutverk Varasjóðsins er að standa í ábyrgð fyrir viðbótarlánunum og að aðstoða sveitarfélög við að selja innlausnaríbúðir útúr kerfinu. Stjórn Varasjóðsins ákvað að sjóðurinn skyldi bera 90% af niðurfærslu, sveitarfélög einungis 10%. Þessi ákvörðun varð til þess að hægt hefur gengið að fækka innlausnaríbúðunum.

Ég tel að það þurfi að endurskipuleggja Varasjóðinn og fá honum aukið ráðstöfunarfé og í því sambandi vil ég athuga Tryggingasjóð vegna byggingargalla. Tryggingasjóður vegna byggingargalla var myndaður með lögum árið 1990. Kveðið var á um að af öllum félagslegum íbúðarbyggingum skuli leggja í hann 1% af byggingarkostnaði. Með lögum nr. 44/1998 var sjóðurinn lagður niður og hann vistaður hjá Varasjóði viðbótarlána.

Samkvæmt ársreikningi Varasjóðs viðbótarlána fyrir árið 2000 voru 326 m.kr. í Tryggingarsjóðnum vegna félagslegra íbúðabygginga sveitarfélaga. Greiðslur úr sjóðnum vegna byggingargalla hafa verið litlar til sveitarfélaga eða samtals tæpar 7 m.kr.

Tryggingartímabil sjóðsins náði til 15 ára. Fyrstu greiðslur sveitarfélaga í sjóðinn komu árið 1990 og því mun tryggingartímabil fyrstu íbúða renna út árið 2005. Eftir að tryggingartímabili hverrar íbúðar lýkur verða eftirstöðvar gjaldsins eign Varasjóðsins og til ráðstöfunar. Þannig mun hrein eign sjóðsins vaxa árlega frá árinu 2005 til 2020 af þessum sökum. Ávöxtun sjóðsins er nú þegar til ráðstöfunar.

Af þessu má ráða að Tryggingasjóðurinn yrði sterkur bakhjarl fyrir nýjan og endurbættan varasjóð.

Verkefni endurskipulagðs Varasjóðs gæti, auk fyrri verkefna verið að aðstoða sveitarfélög sem sitja uppi með auðar íbúðir.

Vinna við endurskipulagningu sjóðsins er að hefjast og mun ég beita mér fyrir lagabreytingu ef nauðsynlegt er.

Þá stendur yfir endurskoðun á lögum um húsnæðissamvinnufélög og vonast ég eftir að geta lagt fram frumvarp til nýrra laga um húsnæðissamvinnufélög á þessu þingi.

Þegar húsaleigubætur voru teknar upp var um það samið að þær yrðu skattskyldar. Þetta var ekki réttlátt enda vaxtabætur skattfrjálsar. Samkomulag varð um það að gera húsaleigubæturnar skattlausar frá næstu áramótum og er það hluti af skattalækkunarprógrammi ríkisstjórnarinnar.
Þessi ákvörðun færir tekjulágum leigjendum árlega a.m.k. 150 milljónir. Húsaleigubætur voru hækkaðar að mun fyrr á árinu og aukið tillit tekið til fjölskyldustærðar. Húsaleigubætur eru orðnar yfir 700 milljónir á ári og vaxtabætur yfir 4 milljarðar.

Hvað framtíðina varðar þá er gert ráð fyrir verulega auknu fé til húsnæðismála á næsta ári.

Vaxtapólitík Seðlabankans og almennt efnahagsástand kemur til með að hafa veruleg áhrif á þróunina. Einnig þjóðflutningar innanlands og milli landa. Þá útheimtir breytt fjölskyldumynstur aukið húsnæði. Fjölskylda sem splundrast þarf skyndilega tvær íbúðir. Því er haldið fram að hin gamla fjölskyldugerð, hjón eða sambýlisfólk með börn sín, sé orðin í minnihluta í landinu. Aðrar fjölskyldugerðir séu orðnar í meirihluta.

Ég vonast eftir áframhaldandi jákvæðum vinnubrögðum ykkar og óska ykkur velfarnaðar í mikilvægum störfum.