Ársfundur Starfsgreinasambands Íslands
Ágætu ársfundarfulltrúar.
Það er ánægjulegt að fá tækifæri til að ávarpa ykkur hér í dag og fá að fjalla um þau verkefni sem framundan eru og bíða úrlausnar í félagsmálaráðuneytinu.
Mikil umræða hefur að undanförnu farið fram um stöðu mála á Kárahnjúkasvæðinu. Sú umræða hefur að miklu leyti farið fram í fjölmiðlum og því miður hefur það gerst, sem svo oft vill verða þegar mikill hiti er í mönnum, að ekki er öllu til skila haldið. Það er á vissan hátt synd að svo skuli þurfa að vera, því almennt séð eiga þessi skoðanaskipti fyllilega rétt á sér og það er ákaflega mikilvægt að þau fari fram, ekki síst þegar kemur að verkefni á borð við það sem um er að ræða á Kárahnjúkasvæðinu. Trúnaður þarf að ríkja í samskiptum aðila vinnumarkaðarins í þessum efnum, bæði þeirra á milli og eins í samskiptum við ríkisvaldið. Ég er fylgjandi samskiptum við aðila vinnumarkaðarins, en tel ekki vænlegt til árangurs að heyja þau í blaðafyrirsögnum eða í gegnum ljósvakamiðla.
Hér er um að ræða eitt stærsta atvinnu uppbyggingarverkefni Íslandssögunnar og það er í mínum huga ákaflega mikilvægt að það verði til lykta leitt á sem farsælastan hátt. Miklir hagsmunir eru í húfi, það þekkjum við öll og ekki ástæða til að tíunda hér.
Í þessari umræðu hef ég verið sakaður um að rækja ekki hlutverk mitt sem félagsmálaráðherra. Að ég láti það viðgangast að lög séu brotin, kjarasamningar ekki virtir og sjái til þess, að stjórnsýslustofnanir sem undir ráðuneytið heyra, ræki ekki sitt lögboðna hlutverk!
Þessi málflutningur er varla svara verður. Engu að síður vil ég nota tækifærið til að gera grein fyrir afstöðu minni til þessara mála og þeirra aðgerða sem ég hef í raun gripið til á grundvelli þeirra heimilda sem ég hef lögum samkvæmt. Þessi mál varða ykkur miklu og því fagna ég því tækifæri að fá að tala hér milliliðalaust við ykkur sem hér eru stödd.
Bæði Vinnueftirlit ríkisins og Vinnumálastofnun hafa lagt mikið af mörkum við að fylgja eftir þeim lögum, reglum og samningum sem fyrirtækjunum inni við Kárahnjúka ber að uppfylla. Starfsmönnum Vinnueftirlitsins var fjölgað vegna umsvifanna en auk þess veita sérfræðingar þess aðstoð við framkvæmd eftirlits og fara reglulega austur starfsmönnum þar til aðstoðar.
Að mati Vinnueftirlitsins hefur margt mátt betur fara á svæðinu og hefur stofnunin gert athugasemdir þar um. Úr mörgum þessu atriðum hefur verið bætt en hvað önnur varðar hafa frestir til úrbóta ekki runnið út. Náið verður áfram fylgst með framgangi mála á þessu sviði, að sjálfsögðu.
Þá hefur Vinnumálastofnun farið gaumgæfilega yfir þær athugasemdir sem fram hafa komið vegna erlendra starfsmanna við Kárahnjúka. Þar hefur tvennt fyrst og fremst verið gagnrýnt, - að þeir njóti ekki kjara til samræmis við íslenska samninga, sem er ein forsenda atvinnuleyfa en hins vegar að þeir starfi á ólögmætum grundvelli.
Ráðuneytið fól Vinnumálastofnun að kanna þessar ásakanir sérstaklega og óskaði hún eftir upplýsingum um launakjör þeirra erlendu starfsmanna sem fengið höfðu atvinnuleyfi á grundvelli 10. gr. laga um atvinuréttindi útlendinga.
Miðað við þær upplýsingar sem fyrir liggja bendir ekkert til annars en þær forsendur standist sem leyfin byggjast á. Ekkert hefur því enn komið fram sem gefur tilefni til að halda að kjarasamningar hafi verið brotnir.
Á vegum ráðuneytisins eru tvær nefndir, sem í eiga sæti fulltrúar heildarsamtaka aðila vinnumarkaðarins, sem geta látið til sín taka ef þörf krefur.
Önnur nefndin starfar á grundvelli laga um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þessi nefnd getur lögum samkvæmt leitað eftir upplýsingum um almenn ráðningar- og starfskjör í atvinnugreinum og fyrirtækjum.
Hin nefndin byggir tilvist sína á tiltölulega nýjum lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Hlutverk hennar er að fjalla um almenn álitamál varðandi útgáfu atvinnuleyfa og um hópleyfi fyrir útlendinga. Ég lít svo á að komi í ljós að lögum um atvinnuréttindi útlendinga sé að einhverju leyti áfátt sé það hlutverk þessarar nefndar að gera viðvart um nauðsynlegar breytingar á lögum og reglum þannig að friður geti ríkt um þessi mál.
Fyrir þremur vikum síðan sótti ég fund norrænna vinnumálaráðherra. Á þeim fundi kom fram að þau vandamál sem upp hafa komið á Austurlandi eru síður en svo einsdæmi. Okkur er ljóst að þau verða ekki að öllu leyti leyst nema með víðtækri samvinnu. Ég mun því leggja aukna áherslu á nána samvinnu við vinnumálaráðherra á Norðurlöndum og einkum og sér í lagi ráðherra í aðildarríkjum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Það kann að vera að það þurfi að yfirfara regluverk sem gildir um útsendingu starfsmanna á milli landa á Evrópska efnahagssvæðinu og það verður ekki gert nema með samstarfi þeirra EFTA ríkja sem eru aðilar að EES samningnum og aðildarríkja Evrópusambandsins.
Af framansögðu er það alveg ljóst að allar ákvarðanir sem teknar verða af minni hálfu, allar aðgerðir sem gripið verður til vegna þessara mála, verða að undangenginni yfirvegaðri skoðun þar sem aðilum verður gefinn kostur á að skýra mál sitt og eftir atvikum leggja fram gögn máli sínu til stuðnings. Reynist það hins vegar rétt, eftir slíka skoðun, að íslensk lög séu brotin verður því fylgt eftir af festu og á grundvelli þeirra heimilda sem eru til staðar í slíkum tilvikum. Út frá því geta allir gengið sem vísu, eins og ég hef raunar ítrekað sagt.
Góðir gestir.
Tiltölulega hátt atvinnuleysi undanfarin misseri hefur valdið okkur áhyggjum, en það var á tímabili meira en ásættanlegt gat talist. Þegar verst lét fór atvinnuleysi á landsvísu í 4,1% af áætluðum mannafla á vinnumarkaði, sem var í febrúar síðastliðinn. Reyndar hefur atvinnuleysið minnkað jafnt og þétt síðan þá og er nú um 2,9%. Það eru góðu tíðindin í þessum efnum, en engu að síður er atvinnuleysi enn of hátt og betur má ef duga skal. Í samanburði við önnur OECD ríki er Ísland hins vegar með einna minnst atvinnuleysi, en meðalatvinnuleysi innan OECD er um 7%. Það er eitt af forgangsverkefnum að fjölga störfum. Virkjunarframkvæmdirnar á Austurlandi eru liður í þeirri viðleitni. En það þarf að hyggja að fleiru. Við þurfum að huga að stöðu þeirra sem eru atvinnulausir einkum þeirra sem teljast í hópi langtímaatvinnulausra. Við þurfum að setja okkur ákveðin markmið í þessu sambandi.
Ungt atvinnulaust fólk á aldrinum 16–24 ára er sérstakt áhyggjuefni. Það er staðreynd að einstaklingum í þessum hópi hefur fjölgað á atvinnuleysisskrá. Oftar en ekki er um að ræða ungt fólk sem hefur einhverra hluta vegna flosnað upp frá námi. Það þarf að fara í saumana á því hverjar séu ástæðurnar og reyna að bæta úr hnökrunum. Það er fátt jafn ömurlegt og að fólk í blóma lífsins sé án atvinnu. Ég hef nú í undirbúningi sérstakt átak gegn þessum vanda, bæði varðandi langtímaatvinnuleysið og atvinnuleysi ungs fólks. Ég mun leita eftir samstarfi við Atvinnuleysistryggingasjóð, Vinnumálastofnun, menntamálaráðuneyti og aðila vinnumarkaðarins um þetta verkefni. Sérstakri verkefnisstjórn verður falið að greina vandann á hinum ýmsu stöðum á landinu, koma á fót staðbundnum samstarfsverkefnum aðila vinnumarkaðarins, menntastofnana, sveitarfélaga og Vinnumálastofnunar. Ég vænti þess að slík vinna muni skila okkur árangri í þessum efnum.
Ágætu fundargestir
Það liggur nú fyrir að í bígerð er að grípa til sérstakra aðgerða til að ná fram sparnaði og vissri hagræðingu í atvinnuleysis-tryggingamálum.
Annars vegar er unnið að því að koma á þriggja daga biðtíma við upphaf atvinnuleysis. Hér verður um einskiptis aðgerð að ræð á því fimm ára tímabili sem menn geta verið á atvinnuleysisbótum. Þessi aðgerð er fyrst og fremst liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar vegna ríkisfjármálanna. Ég hef einnig bent á að slíkir biðdagar eru þekktir á Norðurlöndum og þykir sjálfsagður umþóttunartími við upphaf á töku atvinnuleysisbóta.
Hins vegar hyggst ég ná fram breytingu og sparnaði á því fyrirkomulagi sem nú gildir um styrki frá atvinnuleysistryggingasjóði vegna tímabundins hráefnisskorts fiskvinnslustöðva. Hér tel ég fyllilega ástæðu til að gera breytingar
Ég fer ekki varhluta af því að hér er um afar viðkvæmt mál að ræða, en ég tel ekki að hér sé á ferðinni eins afdrifaríkt mál fyrir hagsmuni atvinnulausa, eins og menn vilja vera láta, þegar heildarmyndin er skoðuð. Vissulega varðar þetta ákveðna hópa meira en aðra og hjá því verður ekki komist.
Minni gaumur er hins vegar gefinn að þeirri stefnumótun sem ég hef kynnt, og mun vinna að á næstu mánuðum af heilindum, en það eru áform mín um að fara í endurskoðun á atvinnuleysistryggingakerfinu og vinnumarkaðsmálum í heild sinni. Í því felst bæði endurskoðun á samspili þessara kerfa og ekki síst bótafjárhæðum og bótafyrirkomulagi. Upphæð atvinnuleysisbóta hefur dregist aftur úr ýmsu öðru sem gjarnan er sett fram til samanburðar, það er staðreynd, og við þurfum að ná sátt milli stjórnvalda, verkalýðshreyfingar og vinnuveitenda um þessi mál.
Þetta vildi ég nefna sérstaklega hér á þessum vettvangi og þakka enn og aftur fyrir þetta tækifæri til að ræða þessi mál milliliðalaust. Ég hef nú óskað eftir fundi með fulltrúum ASÍ í næstu viku þar sem þessi sérstöku áform verða kynnt og rædd. Ég vænti þess að ná samstöðu með aðilum vinnumarkaðarins um þessa mikilvægu vinnu.
Góðir ársfundarfulltrúar.
Vinnumálin og vinnuverndarmálin hafa verið í brennidepli umræðunnar síðustu dagana og vikurnar. Þar vega þyngst stórframkvæmdirnar sem nú eru hafnar á Austurlandi. Þær eru af þeirri stærðargráðu í okkar þjóðfélagi að það þarf ekki að koma á óvart þótt vandamál hafi komið upp. Engu að síður kallar núverandi staða á náið samráð á milli stjórnvalda, samtaka aðila vinnumarkaðarins, verkkaupa og verktaka. Ég mun sem félagsmálaráðherra eftir föngum beita mér fyrir slíku samráði og jafnframt beina hinu sama bæði til starfsmanna félagsmálaráðuneytisins og stofnana þess. Eins og ég hef áður sagt er mikilvægt að við framkvæmdirnar sé fylgt lögum og reglum og farið eftir efni kjarasamninga. Það er forsenda þess að þeim ljúki farsællega.