Stefna ríkisstjórnarinnar í málefnum barna og fjölskyldna
Ágætu málstofugestir.
Ég vil þakka fyrir að fá tækifæri til þess að vera með ykkur hér í hádeginu. Það er mér heiður að fá að spjalla við ykkur, sem fjallið um málefni barna, unglinga og fjölskyldna dag hvern.
Málaflokkar félagsmálaráðuneytisins eru mjög fjölbreyttir, áhugaverðir og mikilvægir. Ég fæ þó ekki séð að nokkurt svið sé mikilvægara en málefni barna og fjölskyldna þeirra. Með velferð barna og unglinga leggjum við grunn að framtíð okkar allra og samfélagsins í heild. Mér finnst sárt að vita til þess að í þeirri miklu velmegun, sem blasir við okkur hvert sem litið er, búi börn við mismunandi aðstæður, bág kjör og óviðunandi aðbúnað.
Hvernig má það vera? Hvers eiga þau að gjalda? Viljum við sjá slíkt í samfélagi okkar? Hvað getum við gert? Hvað get ég sem stjórnmálamaður gert? Við heyrum fréttir af einstæðum mæðrum sem ekki eiga fastan samastað og sofa jafnvel í bílum með ung börn sín og við heyrum af unglingum sem ganga um eins og berserkir, sjálfum sér og öðrum til lítils sóma. Hverjum er um að kenna? Væntanlega okkur sjálfum, ekki satt? Ef við viðurkennum að við búum í samfélagi þar sem við getum haft áhrif, þá hljótum við að bera hér nokkra ábyrgð og hafa vilja til þess að breyta því sem miður fer.
Ég geri mér grein fyrir því að ég tala hér í dag til hóps sem er vel meðvitaður um þetta og vill vinna að breytingum. En ég geri mér líka fulla grein fyrir því að ábyrgð okkar stjórnmálamannanna er mikil í þessu efni. Ég er því afar stolt af því að hafa náð fram því forgangsmáli mínu að hér á landi yrði í fyrsta sinn samþykkt og unnið samkvæmt heildstæðri aðgerðaáætlun í þágu barna og ungmenna. Þetta hafa önnur Norðurlönd gert og þetta áttum við að vera búin að gera fyrir mörgum árum.
Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að málefni yngstu og elstu kynslóðanna séu forgangsmál ríkisstjórnarinnar og hún mun leggja áherslu á að auka jöfnuð með því að bæta kjör þeirra hópa sem standa höllum fæti. Stjórnvöld hafa þá skyldu við fjölskyldurnar að búa þeim fjölskylduvænt umhverfi, ekki síst í ljósi þess að foreldrar hafa sjaldnast val um að annaðhvort þeirra sé heima hjá börnunum, einfaldlega vegna þess hve framfærslu og húsnæðiskostnaður er hár hér á landi.
Okkur ber skylda til að hlúa að umhverfi þeirra í hvívetna, sjá þeim fyrir húsnæði, menntun og vinnu og sjá til þess að sérhver fjölskylda, hvernig sem hún kann að vera samsett, geti framfært sér og sínum á sómasamlegan hátt. Það er staðreynd sem við verðum að horfast í augu við að við höfum ekki gætt nægilega vel að því að skoða þessa hluti í samhengi. Samkvæmt Hagtíðindum, sem gefin voru út af Hagstofunni 15. janúar síðastliðinn eru lægst útgjöld ríkis og sveitarfélaga til félagsverndar, hér á landi, þ.m.t. til að styrkja börn og barnafjölskyldur þegar Norðurlöndin eru borin saman. Von er á nýrri skýrslu frá NOSOSKO í næsta mánuði og þar verður áhugavert að sjá hvernig við komum út úr nýum slíkum norrænum samanburði.
Sérstakur kafli í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar ber yfirskriftina “Barnvænt samfélag” og þar segir að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir markvissum aðgerðum í þágu barna og barnafjölskyldna á Íslandi. Í því skyni verði mótuð heildstæð aðgerðaáætlun í málefnum barna og ungmenna er byggist meðal annars á rétti þeirra eins og hann er skilgreindur í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Í samræmi við stefnuyfirlýsinguna var þegar á fyrstu dögum mínum í félagsmálaráðuneytinu unnin og lögð fyrir Alþingi tillaga til þingsályktunar um aðgerðaáætlun til fjögurra ára til að styrkja stöðu barna og ungmenna. Mér fannst mikilvægt að Alþingi fjallaði um málið og mikill einhugur ríkti um þetta mál og umfjöllun um það var jákvæð og uppbyggileg.
Ég vek athygli á því að með þessari aðgerðaáætlun er í fyrsta sinn lögð fram heildstæð tímasett áætlun um að styrkja stöðu barna og ungmenna hér á landi. Það þarf ekki að hafa mörg orð um það að undanfarin ár hefur ítrekað verið fjallað um málefni barna og unglinga á vettvangi stjórnvalda án þess að mikið hafi út úr því komið. Því miður. Þessu vill ég breyta með fulltingi góðs samverkafólks. Sem þingmaður flutti ég ítrekað tillögur um heildarstefnumótun í málefnum barna og ungmenna og því var það mitt fyrsta verk þegar ég tók við embætti félagsmálaráðherra að leggja slíka áætlun fyrir Alþingi.
Aðgerðaáætlunin gildir til fjögurra ára, frá árinu 2007 – 2011, og ég mun hér í stuttu máli gera grein fyrir meginatriðum hennar. Það gefur auga leið að aðgerðaáætlunin verður vegvísir allra ráðuneyta næstu árin og í henni kemur bæði fram stefna stjórnvalda og þau meginverkefni sem unnið verður að á því kjörtímabili sem nú er nýhafið. Þegar hefur verið skipaður samráðshópur fulltrúa félagsmála-, heilbrigðis- og tryggingamála-, dóms- og kirkjumála-, fjármála- og menntamálaráðuneyta undir forystu Braga Guðbrandssonar forstjóra Barnaverndarstofu, en hópnum er ætlað að fylgja áætluninni eftir og samræma aðgerðir stjórnvalda. Það er ærið verkefni og þegar eru nokkur mikilvæg verkefni komin í framkvæmdafarveg eins og ég mun fara hér yfir með ykkur.
Samráðshópurinn á meðal annars að yfirfara tilmæli barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna frá janúar 2003 varðandi framkvæmd barnasáttmálans hér á landi og leggja fram tillögur um aðgerðir á grundvelli þeirra. Jafnframt er nefndinni ætlað að gera tillögur um með hvaða hætti skuli bregðast við tveimur afar mikilvægum samþykktum Evrópuráðsins, annars vegar drögum að nýjum samningi um vernd barna gegn kynferðislegri misbeitingu og kynferðisofbeldi, sem væntanlega verður tilbúinn til undirritunar fyrir lok þessa árs.
Hins vegar er um að ræða tilmæli Evrópuráðsins frá síðasta ári til ríkisstjórna aðildarríkjanna um stefnu til eflingar foreldrahæfni Samningurinn um vernd barna gegn kynferðisofbeldi markar tímamót þar sem þetta er fyrsti bindandi alþjóðasamningurinn sem gerður hefur verið um þetta efni, en búast má við að fullgilding hans hérlendis muni fela í sér kröfu um breytingar á íslenskri löggjöf. Tilmæli Evrópuráðsins um eflingu foreldrahæfni boða nýja sýn til að styrkja stöðu barna með því að gera meginreglur Barnasáttmála S.þ. ásamt bestu þekkingu í uppeldisfræðum að aðgengilegu verkfæri fyrir foreldra við uppeldi barna sinna.
Í aðgerðaáætluninni er meðal annars gert ráð fyrir því að á samráðsvettvangi ríkisins, aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélaga, verði mótaðar tillögur til að samræma vinnu og fjölskylduábyrgð og þjónustu við barnafjölskyldur. Lögð verður á það áhersla að tillögurnar varði meðal annars styttri og sveigjanlegri vinnutíma og hvernig tryggja megi að foreldrar geti betur sinnt börnum sínum vegna veikinda eða fötlunar.
Þá er kveðið á um að fæðingarorlof verði lengt í áföngum í tólf mánuði á kjörtímabilinu. Þetta tel ég einkar mikilvægt því það mun gera foreldrum betur kleift en áður, að brúa bilið frá því orlofi lýkur uns leikskólaaldri er náð. Það er margt fleira sem þarf að skoða í tengslum við framkvæmd fæðingarorlofsins og hópur innan félagsmálaráðuneytisins sem er að fara yfir þessi mál kynnti mér fyrr í þessari viku fyrstu tillögur sínar að breytingum. Þar er meðal annars verið að skoða atriði sem varða réttarstöðu einstæðra og forsjárlausra foreldra í fæðingarorlofi og útfærslu lengingar fæðingarorlofs og hvort breyta eigi viðmiðunartímabili sem útreikningar fæðingarorlofs byggja á og mjög hefur verið gagnrýnt. Þá er mér kunnugt um að á vegum Rannsóknarseturs í barna- og fjölskylduvernd og félagsvísindastofnunar er meðal annars unnið að mikilvægum rannsóknum sem tengjast áhrifum fæðingarorlofsins og viðhorfum til fjölskyldunnar og ég vil gjarnan fá að fylgjast með framgangi þeirra rannsókna.
”Börn og breytingar í fjölskyldum” er það þema sem þið ætlið ykkur að vinna með í haust. Það er mjög vel til fundið og tímabært að fjalla sérstaklega um þær miklu breytingar sem eru að verða á fjölskyldugerð hér á landi og annars staðar, sem hljóta að kalla á nýjar áherslur innan og utan fjölskyldna. Ekki leikur vafi á því að umfjöllun um breytta fjölskyldugerð og samþættingu fjölskyldu- og atvinnulífs verður eitt mikilvægasta viðfangsefni okkar á næstu árum og áratugum. Við erum að ganga í gegnum miklar breytingar og þá m.a. viðhorfsbreytingar á milli kynslóða. Sem betur fer afla ungar konur og ungir menn sér í síauknum mæli framhaldsmenntunar og sækja síðan fram á vinnumarkaði. Hvergi meðal OECD ríkja er hærra hlutfall vinnandi kvenna en hér á landi og framlag þeirra til samfélagsins er dýrmætt.
Á sama tíma sjáum við að ungir foreldrar vilja vera með börnum sínum, bæði konur og menn, og þar hefur m.a. fæðingarorlof feðra væntanlega haft áhrif. Það er jákvæð samfélagsleg þróun sem kallar væntanlega á breytta skipan samfélagsins. En hvernig á sú breytta skipan að líta út – hvernig viljum við endurskipuleggja hina félagslegu grunngerð samfélagsins þannig að hún svari kalli nýrrar kynslóðar foreldra sem vilja leggja aukna áherslu að njóta lífsins með börnum sínum, fjölskyldu og ástvinum?
Þið, sem vinnið að rannsóknum, eruð að leita svara við mörgum spurningum og ég sem stjórnmálamaður vil fá að sækja í smiðju til ykkar í tengslum við þau verkefni og þá stefnumótun sem unnið er að í félagsmálaráðuneytinu. Það vil ég undirstrika hér í dag.
Lenging fæðingarorlofs og aðgerðir sem eru til þess fallnar að samræma fjölskyldulíf og þátttöku í atvinnulífi ná ekki þvi markmiði sem að er stefnt nema að tryggt sé að börnin njóti góðs af. Sá aukni tími og sveigjanleiki sem gefur foreldrum tækifæri til að njóta samvista við börn sín er dýrmætur og það er ekki sjálfgefið að honum verði varið á þann hátt sem hagfelldastur er fyrir börnin. Þess vegna þurfa að koma til aðgerðir til að styrkja foreldra í því hlutverki sem mikilvægast er: að ala upp börn sín.
Í aðgerðáætlun ríkisstjórnarinnar í málefnum barna er kveðið á um að unnið skuli að því að foreldrum standi til boða uppeldisráðgjöf og þjálfun í foreldrafærni, óháð búsetu, með sérstökum námskeiðum sem hæfa mismunandi æviskeiðum í lífi barnsins. Þetta ákvæði í aðgerðaráætluninni er í anda tilmæla Evrópuráðsins um stefnu til eflingar foreldrahæfni sem ég vék að áðan. Kjarni þessarar hugsunar er að fjárfesta í börnum í gegnum foreldrana.
Í stað þess að einblína á möguleika samfélagsstofnana til að mæta þörfum foreldranna, sem í sjálfu sér er góðra gjalda vert, þurfum við fleiri sjónarhorn. Möguleikar foreldranna til að mæta þörfum barnanna hafa ekki hlotið þá athygli sem þeir verðskulda. Samt búa foreldrarnir yfir eiginleikum sem taka öðru fram í umönnun og uppeldi barna. Stjórnvöld geta hlúð að þessum eiginleikum, hjálpað foreldrum við að rækta þá og þroska þannig að þeir nýtist börnunum betur en ella.
Undanfarin ár hafa rannsóknir sýnt fram á annmarka stofnanaþjónustu til að mæta einstaklingsbundnum þörfum, hvort heldur það er á sviði umönnunar, meðferðar eða persónulegrar þjónustu. Þetta á vissulega við um stofnanadvalir barna, ekki síst á sviði meðferðar vegna hegðunarerfiðleika, vímuefnaneyslu eða geðraskana. Þótt tímabundinn árangur náist oft á meðan meðferð varir, kemur í ljós að sá meðferðarárangur tapast gjarnan þegar frá líður. Annars vegar getur þetta stafað af ónógri eftirfylgd. Hins vegar að foreldrunum hefur ekki verið sinnt þannig að þeir séu í stakk búnir til að framkvæma þær breytingar á lífsvenjum og uppeldisaðferðum sem nauðsynlegar eru til að tryggja hagstæðari skilyrði.
Þessu til viðbótar er mönnum ljósara en fyrr að undirrót þess vanda sem börnin eiga við að stríða eiga sér lengri sögu en svo að dvöl á stofnun í einhverjar vikur, mánuði eða jafnvel ár, ræður ekki úrslitum. Þar sannast hið fornkveðna að lengi býr að fyrstu gerð. Vandað uppeldi barnsins í frumbernsku og snemmtæk íhlutun með öflugum stuðningi við foreldra er líklegri til að skila varanlegri árangri en nokkuð annað. Þess vegna varðar mestu að efla færni foreldra til að skynja og skilja þarfir barnsins í bernskunni og til að bregðast við og eiga aðgang að viðeigandi aðstoð þegar með þarf. Í þessu felst kjarninn í nýjum áherslum aðgerðaráætlunar í málefnum barna um stefnu til eflingar foreldrahæfni.
Í þessum anda tel ég að við þurfum á að halda fjölbreyttari meðferðarúrræðum fyrir börn og ungmenni sem eiga við hegðunar- og vímuefnavanda að stríða. Á undanförnum árum hefur Barnaverndarstofa lagt fram tillögur um nýjar leiðir í meðferð barna og unglinga með hegðunarerfiðleika og vímuefnavanda. Fyrst og fremst er þar um að ræða svonefnda fjölþáttameðferð, sem oft er nefnd MST, en hún felst í meðferð sem veitt er barni og foreldrum þess innan fjölskyldunnar, í nánasta umhverfi barnsins, svo sem í skóla og félagahóp.
Aðferð þessi er þróuð vestan hafs en hefur verið innleidd í mörgum Evrópuríkjum með góðum árangri, t.d. í Noregi þar sem hún stendur fjölskyldum sem á þurfa að halda til boða á landsvísu. Aðrar aðferðir sem gerðar hafa verið tillögur um eru byggðar á hliðstæðum grunni, t.d. foreldrafærniþjálfunin PMT og svonefnt meðferðarfósturúrræði.
Nokkur sveitarfélög hafa á síðustu árum átt lofsvert frumkvæði í þá veru sem ég hef hér vikið að. Í Hafnarfirði hefur foreldrafærniþjálfunin PMT verið hrint í framkvæmd og fagfólkið þar þjálfar nú kollega sína í mörgum öðrum sveitarfélögum. Reykjanesbær hefur hrint í framkvæmd hinni svonefndu SOS uppeldisfræðslu, sem stendur foreldrum allra 2ja ára barna í sveitarfélaginu nú til boða. Samhliða er fagfólki, t.d. á leikskólum, veitt þessi uppeldisfræðsla í því skyni að stuðla að samræmingu uppeldisaðferða foreldranna og leikskólans þar sem barn dvelur. Það er von mín og trú, að aðgerðaráætlun ríkisstjórnarinnar í málefnum barna verði til þess að efla þetta brautryðjandastarf og önnur hliðstæð á komandi árum.
Við verðum líka að velta því fyrir okkur hvort og þá hvernig breytt fjölskyldugerð kann að kalla á breytingar á löggjöf. Sterkir kraftar togast á í samfélaginu í dag, annars vegar vegar á milli áherslu á jafna stöðu foreldra í uppeldishlutverkinu og hins vegar þeirrar staðreyndar að foreldrar búa í ríkum mæli í sitt hvoru lagi. Við getum spurt okkur hvort nægileg áhersla sé lögð á hagsmuni barnsins umfram jafnrétti foreldranna við þessar breyttu aðstæður? Nú er rætt um hugtökin "sameiginlega" forsjá og "skipta" forsjá. Mæta ákvæði barnalaganna í dag, um lausn ágreiningsmála og um forsjá og umgengni þörfum og hagsmunum barna og foreldra? Og hvaða áhrif hefur sameiginleg forsjá foreldra á vinnu í barnaverndarmálum? Þetta eru stórar spurningar sem við verðum að leitast við að svara þannig að lögin byggi á þeim veruleika sem við búum í.
Það er erfitt að forgangsraða verkefnum þegar börn og unglingar eru annars vegar, allt er brýnt og tíminn er dýrmætur. Ég lagði þó megináherslu á að strax yrði gripið til sérstakra aðgerða til að vinna á biðlistum á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og BUGL. Þar sem Greiningarstöðin heyrir undir félagsmálaráðuneytið lagði ég þann 26. júní sl. fyrir ríkisstjórn tillögu um að þegar yrðu hafnar sérstakar aðgerðir til að vinna á biðlistum hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins.
Samþykkt var að ráðast í átak með það að markmiði að leysa vandann á næstu tveimur árum. Stofnuð verða þrjú teymi sérfræðinga og viðbótarhúsnæði tekið í notkun og þetta er allt í góðum farvegi, sem betur fer. Það er mikilvægt fyrir fjölskyldur þessara barna og skóla og aðrar stofnanir að sem fyrst sé tekið faglega á málum þannig að réttar úrlausnir finnist. Hið sama á við um BUGL þar sem jafnframt er unnið samkvæmt sérstakri áætlun um að eyða biðlistum.
Við erum þannig að leita allra leiða til að betra jafnvægi náist á milli framboðs og eftirspurnar svo að börn í vanda þurfi ekki að bíða mánuðum saman eftir þjónustu sem skipt getur sköpum í lífi þeirra. Eftirfylgni með börnum og ungmennum sem lokið hafa meðferð vegna geðraskana mun verða efld til muna á vegum heilsugæslunnar, skóla og sveitarfélaga í þeim tilgangi að glata ekki niður þeim árangri sem meðferðin skilaði. Við verðum líka að vinna skipulega að því að samhæfa þjónustu milli ólíkra þjónustuaðila og stjórnsýslustiga í þeim tilgangi að gera þjónustuna einfaldari og markvissari bæði fyrir notendur og veitendur. Við verðum að vinna þetta í skrefum, þjónusta á fyrsta og öðru stigi á að dreifast sem víðast og vera unnin um land allt sem næst þeim sem á henni þurfa að halda enda þótt þriðja stigs þjónustan verði áfram unnin á vegum sérhæfðra stofnana eins og Greiningarstöðvarinnar og BUGL.
Í aðgerðaáætluninni eru tilteknar aðgerðir til að bæta afkomu barnafjölskyldna. Barnabætur til tekjulágra fjölskyldna verða hækkaðar, tannvernd barna verði bætt með gjaldfrjálsu eftirliti, forvarnaaðgerðum og auknum niðurgreiðslum á tannviðgerðum barna. Í samvinnu við frjáls félagasamtök og sveitarfélög, verður unnið að því að bæta aðgengi allra barna og ungmenna að íþróttum og félagsstarfi, ekki síst þeirra er búa við veikar fjárhagslegar aðstæður. Þá munu nemendur í framhaldsskólum njóta stuðnings til kaupa á bókum og öðrum námsgögnum.
Kveðið er á um almennar forvarnaaðgerðir sem varða hreyfingu, bætta næringu og fæðuval barna og ungmenna. Offita barna og unglinga á Íslandi, sem er vaxandi vandamál, er oft ávísun á offitu á fullorðinsárum og fjölmörg heilsufarsvandamál í framtíðinni. Lögð verður áhersla á fræðslu, meðferð og aðgengi að hollum mat og hreyfingu. Nýleg rannsókn á lifnaðarháttum 9-15 ára skólabarna hér á landi leiddi í ljós að þrátt fyrir að fleiri börn stundi nú skipulega íþróttastarfsemi hefur kyrrsetustundum þeirra fjölgað.
Margar íslenskar kannanir sýna að líðan barna í grunnskóla er ekki viðunandi. Of mörg börn þjást af kvíðaköstum sem leiða til þunglyndis. Á kjörtímabilinu verður beitt forvörnum í vaxandi mæli og hugað verður sérstaklega að leiðum til að fyrirbyggja andlega og félagslega vanlíðan barna. Lögð verður áhersla á fræðslu og forvarnir gegn áfengisneyslu og öðrum skaðlegum vímuefnagjöfum.
Ég vil jafnframt vekja sérstaka athygli á því að aðgerðaáætlunin kveður á um að unnið verði að bættri stöðu langveikra barna og fjölskyldna þeirra. Þetta er afar mikilvægt atriði. Það var stigið skref með sérstökum greiðslum en ég vil taka það til ítarlegrar skoðunar hvort unnt verði að koma á frekari stuðningi við þennan hóp, þannig að langveik börn og foreldrar þeirra njóti sambærilegrar þjónustu og veitt er fötluðum börnum í dag, ekki síst með stoðþjónustu og liðveislu. Það hefur gífurleg samfélagsleg áhrif þegar fótunum er kippt undan heilu fjölskyldunum vegna langvarandi veikinda barna og unglinga.
Óhætt er að fullyrða að eitt það erfiðasta sem foreldrar ganga í gegnum er að sjá á eftir barni sínu í heim fíkniefnanna. Því er mikilvægt að ráðgjöf og fræðsla til þeirra verði aukin, og reynt verður að tryggja aðgang að símaráðgjöf allan sólarhringinn í samvinnu við frjáls félagasamtök. Bregðast verður skjótt við í málum barna og ungmenna með vímuefnavanda og beita verður markvissri íhlutun strax á fyrstu stigum neyslunnar. Á kjörtímabilinu, sem nú er nýhafið, verður, meðal annars í samvinnu við frjáls félagasamtök, unnið að heildstæðri aðgerðaáætlun í forvörnum vegna vímuefnaneyslu barna. Það er að mínu mati nauðsynlegt að samhæfa betur og stuðla að samvinnu allra þeirra ágætu aðila sem vinna að forvörnum og meðferðaúrræðum, bæði frjálsum félagasamtökum og vinnu á vettangi ríkis og sveitarfélaga. Fjölbreytt úrræði eiga að mynda heildstætt og þéttriðið net sem tekur utan um þá sem hafa misstigið sig. Við eigum að mæla árangur úrræða og fylgjast vel með því hvernig við verjum þeim fjármunum sem varið er í þau.
Þá verður markvisst unnið að því að efla forvarnir gegn kynferðislegu ofbeldi þar með talið barnaklámi sem eru því miður vaxandi vandamál sem m.a. tengjast nútímatækni. Í þessum efnum legg ég einkum áherslu á tvennt. Annars vegar að aðgerðaáætlun verði unnin í samráði við þau félagasamtök sem mest hafa beitt sér á þessu sviði: Blátt Áfram, Barnaheill og Stígamót. Hins vegar vil ég að leitað verði allra leiða til að efla Barnahúsið okkar, sem fyrir löngu er orðið fyrirmynd annarra þjóða, þannig að unnt sé að tryggja börnum sem sætt hafa kynferðisofbeldi þá sérþekkingu og barnvænlegu aðstöðu sem starfsemin þar býður upp á.
Þá vil ég nefna hér kaflann um aðgerðir í þágu barna innflytjenda. Þar erum við að bregðast við breyttri samfélagsgerð og alþjóðavæðingunni. Erlendum ríkisborgurum hefur fjölgað ört hér á landi undanfarin ár og margir koma hingað til að setjast að með fjölskyldu sína. Stefna ríkisstjórnarinnar í málefnum er lúta að aðlögun innflytjenda að íslensku samfélagi var samþykkt í ársbyrjun og nú er hafin vinna við gerð framkvæmdaáætlunar á grundvelli hennar.
Í þessari aðgerðaáætlun er lagt til að stjórnvöld, atvinnulíf og samfélagið allt taki höndum saman við að berjast gegn fordómum. Síðan verði í menntakerfinu áfram unnið skipulega að því að styrkja stöðu barna innflytjenda með markvissri íslenskukennslu og móttökuáætlunum skólanna, þar sem tekið verði heildstætt á þörfum hvers og eins. Sérstakur starfsmaður hefur nú verið ráðinn í menntamálaráðuneytið til þess að sinna þessu.
Vaxandi fjöldi fólks hér á landi er ekki hefur íslensku að móðurmáli kallar á nýja þjónustu meðal annars innan heilsugæslunnar ekki síst er snýr að mæðraeftirliti og ungbarnavernd. Til að bregðast við þessari þróun er lagt til að mótuð verði sérstök áætlun á heilsugæslustöðvum um mæðraskoðun og ungbarnaeftirlit sem taki mið af þörfum foreldra af erlendu bergi. Jafnframt er lagt til að unnin verði sérstök áætlun um stuðning við innflytjendur á unglingsaldri til að auðvelda þeim aðlögun að íslensku samfélagi og efnt verði til sérstaks samráðs við Samband íslenskra sveitarfélaga með það í huga að efla félagsþjónustu við börn og fjölskyldur innflytjenda.
Ágætu málstofugestir.
Ég sagði hér í upphafi erindis míns að mér fyndist sárt að vita til þess að í þeirri miklu velmegun sem blasir við okkur hvert sem litið er búi börn við bág kjör og óviðunandi aðbúnað. Ég nefndi sérstaklega einstæða foreldra. Ég hef líka gert hina breyttu fjölskyldugerð að umræðuefni og þið ætlið að fjalla um það þema hér í málstofum haustsins. Í aðgerðaáætluninni er kveðið sérstaklega á um einstæða og forsjárlausa foreldra og ég hef lagt ríka áherslu á að staða þessara hópa verði skoðuð en á það hefur skort að mínu mati. Þetta eru viðkvæmir hópar og rannsóknir sýna að mikil hætta er á að þau börn sem búi við lakastar aðstæður séu börn einstæðra forelda. Við vitum að álag á þessum hópum er gífurlegt í því hraða nútímasamfélagi sem við búum í, þar sem kröfurnar ætla allt um koll að keyra. Mér finnst óásættanlegt að ekki sé reynt að jafna aðstæður barna í samfélaginu almennt og hér er hópur sem okkur ber skylda til að skoða sérstaklega.
Vissulega eiga börn rétt á að umgangast báða foreldra sína ef þess er nokkur kostur, ella fara þau og það foreldri sem ekki nýtur reglulegrar umgengni á mis við afar mikið. Ég vil m.a. að skoðað verði hvaða ráðgjöf stendur foreldrum til boða við skilnað og hvernig kynningu á þeirri ráðgjöf er háttað. Margt fleira gæti ég nefnt en geri það ekki hér tímans vegna.
Ég vil að lokum upplýsa hér að ég mun nú síðar í dag tilkynna um þá ákvörðun mína að skipa nefnd sem ætlað er að fjalla um stöðu einstæðra og forsjárlausra foreldra og réttarstöðu barna þeirra. Ég mun jafnframt fela nefndinni að fjalla um réttarstöðu stjúpforeldra og aðstæður þeirra. Mjög hefur skort á upplýsingar um þennan hóp og stöðu hans hér á landi. Meginverkefni nefndarinnar verður:
- Að kanna fjárhagslega og félagslega stöðu einstæðra og forsjárlausra foreldra og stjúpforeldra, að skipuleggja og vinna að söfnun upplýsinga um þessa hópa foreldra og stöðu þeirra.
- Að fara ítarlega yfir réttarreglur sem varða umrædda hópa.
- Að gera tillögur til mín um hugsanlegar úrbætur í málefnum þessara hópa á grundvelli löggjafar og/eða tiltekinna aðgerða.
Ágætu málstofugestir.
Ég hef hér á þessum stutta tíma farið yfir það sem er efst á baugi og framundan í málefnum barna og fjölskyldna á þeim miklu breytingatímum sem við göngum nú í gegnum. Þið heyrið að verkefnin eru mörg og viðfangsefnin óþrjótandi. Þannig mun það alltaf verða. Við verðum að vera vel vakandi og bregðast við þeim vandamálum sem upp koma en við megum aldrei missa sjónar á því jákvæða og þeim mikla mannauði sem býr í börnunum okkar og unglingunum. Þau sjá svo margt og reyna sem við sem eldri erum þekktum ekki. Það er okkar skylda að halda í hönd þeirra og finna með þeim það jafnvægi sem við öll þurfum á að halda. Það jafnvægi hefur aldrei verið dýrmætara en einmitt í dag.