Evrópuár jafnra tækifæra

Mismunun er röng / Mismunun er ólögleg / Mismunun er sóun á hæfileikum

Í fjölbreytileika liggur styrkur.

Dýrmætasta auðlind Evrópu er fjölbreytileiki fólksins en þessi auðlind er vannýtt. Vegna fordóma og staðalímynda njóta ekki allir íbúar álfunnar fullrar mannreisnar eins og þeir eiga rétt á.

Margir eru sviptir rétti til jafnra tækifæra vegna kynþáttar, uppruna, trúar, lífsskoðunar, fötlunar, kyns, aldurs og kynhneigðar.

Mismunun er vandamál samfélagsins alls en ekki einstaklingsins sem fyrir henni verður. Skapa þarf jöfn tækifæri fyrir alla ef Evrópa á að dafna.

Íslendingar taka virkan þátt í Ári jafnra tækifæra með öðrum Evrópuþjóðum. Markmiðið er að samfélagið verði umburðarlyndara og víðsýnna í lok ársins.

Ekki sitja allir við sama borð þótt lög banni mismunun. Þess vegna er þörf á vitundarvakningu.

Allir eiga rétt á jöfnum tækifærum og það er hagur allra. Sérhver getur litið í eigin barm, endurmetið afstöðu sína og stuðlað að jöfnuði og velferð í samfélaginu.

Bann við mismunun

Mannréttindaskrifstofa Íslands birtir eftirfarandi texta á heimasíðu sinni:

Réttur til jafnræðis og bann við mismunun er eitt af grundvallarhugtökum í alþjóðlegum mannréttindalögum.

Hægt er að skilgreina mismunun sem hvers konar aðgreiningu, útilokun eða forgangsrétt sem byggður er á kynþætti, litarhafti, kynferði, trú, stjórnmálaskoðunum, þjóðaruppruna eða félagslegri stöðu.

Rétturinn til jafnrar meðferðar krefst þess að allir einstaklingar, án tillits til ofangreindra þátta, séu jafnir fyrir lögum, án alls misréttis.

Bann við mismunun á að tryggja að ólíkir einstaklingar í sömu aðstæðum standi jafnir frammi fyrir lögum og komið sé fram við þá á sama hátt, án tillits til sérkenna. Rétt er þó að taka fram að ólík framkoma við einstaklinga og ólík meðferð flokkast ekki alltaf sem mismunun.

Inntak hugtaksins mismunun felst í eftirfarandi viðmiðum:

1. Kannað er hvort mismunandi meðferð er beitt á sambærileg tilvik og þegar sambærileg meðferð er beitt á mjög ólík tilvik.
2. Metið er hvort meðferð tilvikanna verði réttlætt með hlutlægum og málefnalegum ástæðum. Við mat á því hvort hlutlægar og málefnalegar ástæður séu að baki er litið til þess hvort sú meðferð sem kvartað er undan stefni að lögmætu markmiði og hvort gætt sé meðalhófs þannig að ekki sé gengið lengra en þörf krefur í því skyni að ná því markmiði sem stefnt er að.
3. Við mat á því hvort hlutlægar og málefnalegar ástæður séu fyrir hendi njóta ríki ákveðins svigrúms til mats sem er breytilegt eftir aðstæðum máls. Hafa atriði þessi sérstaklega verið sett fram af alþjóðlegum eftirlitsstofnunum á sviði mannréttinda. Má þar nefna Mannréttindadómstól Evrópu, Mannréttindadómstól Ameríkuríkjanna og Mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna.

Bann við mismunum og rétturinn til jafnréttis krefst þess oft að ríki þurfi að beita áhrifaríkum aðferðum til að uppræta hvers konar aðstæður sem leitt geta til misréttis.

Bann við mismunun og íslenskur réttur

Þegar mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar voru endurskoðuð árið 1995 var lögfest í stjórnarskránni almenn jafnréttisregla ásamt sérreglu um jafnrétti á grundvelli kynferðis. Hljóðar 65. grein stjórnarskrárinnar á eftirfarandi hátt:

„Allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leiti. Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.“

Í almennum lögum má víða finna ákvæði sem að stefna að því að vernda jafnrétti. Helst eru það lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 96/2000, og jafnræðisregla stjórnsýsluréttar, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Jafnframt má víða finna einstök lagaákvæði sem leggja bann við mismunun eða leitast við að tryggja ákveðin réttindi.

Efnisyfirlit: