Innflytjendur á Íslandi: Réttindi, þátttaka, viðurkenning og virðing í íslensku samhengi

Tilraunaverkefni sem skoðar þrjú mismunandi samfélög/sveitarfélög á landsbyggðinni, þ.e. á Vestfjörðum, Austurlandi og Suðurlandi. Verkefnið er samstarfsverkefni félagsmálaráðuneytis, Mannfræðistofnunar Háskóla Íslands, mannfræðiskorar Háskóla Íslands og Fjölmenningarseturs í tilefni af Ári jafnra tækifæra.

Á undanförnum árum hefur orðið gífurleg þensla í íslensku samfélagi sem hefur leitt til aukinna þarfa á ýmiss konar vinnuafli. Þetta hefur haft í för með sér að erlent vinnuafl hefur í auknum mæli sótt hingað til lands til að sinna ýmsum störfum. Erlenda vinnuaflinu fylgja oft fjölskyldur og ættingjar sem koma hingað til lands til búsetu. Þessi þróun hefur átt sér stað mjög ört á síðustu árum og leitt til þess að hlutfall innflytjenda á Íslandi er komið yfir 6% af heildarfjölda landsmanna, en var 3,1% árið 2000 og 1,9% árið 1996 (Hagtölur: http://www.hagstofa.is/?PageID=626). Þetta streymi af fólki má að einhverju leyti rekja til aukins framboðs af störfum í ákveðnum greinum á landsvísu og vegna innkomu nýrra aðildarríkja í Evrópusambandið. Mörg fyrirtæki hafa laðað til sín erlent vinnuafl, þó sérstaklega í þeim greinum sem erfitt hefur reynst að manna með innlendu vinnuafli. Hér er oft um að ræða störf í fiskvinnslu, við umönnun, ræstingar, byggingarvinnu og önnur störf sem Íslendingar kjósa síður að starfa við. Fyrirtæki á landsbyggðinni hafa oft verið sú gátt sem stendur opin fólki sem vill flytja til Íslands. Í dag er lítil heilsteypt vitneskja til um innflytjendur á Íslandi, lífsgæði þeirra og þjónustuþörf. Auk þess vitum við lítið um bakgrunn þessa fólks, viðhorf þeirra til annarra minnihluta, svo sem menningar- og trúarhópa, til Íslendinga, fatlaðra og samkynhneigðra svo dæmi séu tekin.

Þessi sveitarfélög sem valin hafa verið eiga það sameiginlegt að hafa hátt hlutfall fjölbreytts hóps innflytjenda búsettan og starfandi hjá sér og hafa hvert sína reynslu við að taka á móti innflytjendum. Þau hafa öll sína sögu, hafa öll gengið í gegnum ýmiss konar átök og ekki hefur alltaf ríkt sátt og gagnkvæm virðing á milli hópa. Þessi samfélög eru mismunandi með ólíka reynslu af því að búa með stækkandi hluta íbúa í sveitarfélaginu sem hefur annars konar menningu, annað tungumál og oft önnur viðmið en Íslendingar. Við teljum að með því að ræða við fjölbreyttan hóp fólks sé hægt að læra og fá nýja sýn og þekkingu þessara hópa um hvað hefur farið vel og hvað hefur farið miður.

Verkefnið gengur út á það að skoða viðhorf fólks til samfélagsins þar sem það býr, hvaða þætti það metur og leggur til grundvallar þátttöku og viðurkenningar í samfélaginu. Menningarlegur bakgrunnur þessa fólks er mjög fjölbreyttur og viðhorf þeirra til annarra minnihluta hópa er oft ólíkur. Samhliða þessu verða viðhorf til minnihluta hópanna skoðuð, þ.e. viðhorf Íslendinga til þessara hópa. Hér er um að ræða þekkingu sem ekki fyrirfinnst í íslensku samfélagi og er mikilvægur grunnur til að tryggja jafnan skilning og koma í veg fyrir mismunun.

Menningarlegur bakgrunnur innflytjenda er mjög fjölbreyttur og viðhorf þeirra til annarra minnihluta hópa er oft ólíkur innan hópa og ólíkur viðhorfum okkar Íslendinga. Samhliða því að fá fram viðhorf og skilja hvað gengur vel og hvað má gera betur í þessum samfélögum verður einnig rætt við innflytjendur um viðhorf þeirra til annarra minnihlutahópa (fatlaðra, samkynhneigðra, jafnrétti kynjanna o.s.frv.) auk þess verður rætt við þá um hvað merkingu þeir leggja í hugtök eins og réttindi, þátttöku, viðurkenningu, virðingu og fordóma.

Grunnur að gagnkvæmri virðingu er þekking á samfélögum og viðhorfum einstaklinga í þessum samfélögum til málefna sem þá varða. Tilgangur með verkefninu er að fá fram þekkingu sem bráðvantar á þessum samfélögum og til að koma í veg fyrir mismunun og sporna gegn fordómum með öllu móti.